فقری جانکاه تر از نادانی، ثروتی بیشتر از خردمندی و عبادتی عظیم تر از تفکر وجود ندارد.
حضرت محمد (ص )
تشکر و قدردانی
سپاس ایزد منان که انسان را ناطق آفرید و قدرت تفکر را در وجود او بنیان نهاد تا مانند چراغی راه تعالی را بیاموزد.
حکم ادب اینست از تمامی عزیزانی که بنده را در تهیه و تدوین این پایان نامه به لحاظ علمی، مادی، معنوی مورد لطف و حمایت قرارداده اند تشکر و قدردانی نمایم.
از همسر عزیزم به پاس حمایت های در خور تحسین شان.
از استاد ارجمند جناب آقای دکتر سید جمال الدین دریاباری که زحمت راهنمایی این رساله را بعهده داشتند.
از استاد ارجمند جناب آقای دکتر یوسفعلی زیاری که مشاوره این پایان نامه را تقبل فرمودند.
از اساتید محترم گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری : دکتر عباس بخشنده نصرت، دکتر عباس ارغان، دکتر سعید زندی مقدم به خاطر زحمات فراوان در هدایت و حمایت علمی و معنوی .
از دوستان عزیز جناب آقای مهندس مجید روستا مدیرکل محترم دفتر توانمند سازی سکونتگاه هـای غیر رسمی وجنـاب آقای مهندس یوسف غفوری مدیـــرکل محترم دفتـر برنــامه ریزی و بودجه شرکت عمران وبهسازی شهری ایران
مهنـدس مجید جلالوندی مدیرکل دفتر طرحهای توسعه وعمران وزارت راه و شهرسازی و همه دوستداران علم و معرفت تشکر و قدردانی می نمایم.

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد سمنان
تعهد اصالت پایان نامه تحصیلی
اینجانب موسی الرضا متین راددانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد در رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری که در تاریخ 30/9/1390 از پایان نامه خود تحت عنوان برنامه ریزی به منظور توانمندسازی وساماندهی سکونتگاهای غیررسمی نمونه موردی شهرساوه (محله سورکان) با کسب نمره 19 (هیجده) و درجه عالی دفاع نموده ام، بدینوسیله متعهد می شوم:
1. این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و…..) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن در فهرست مربوطه ذکر و درج نموده ام.
2. این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پائین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاهها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3. چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب ثبت اختراع و …. از این پایان نامه را داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4. چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدارک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
جعفرسفیدیان
30/9/1390
فهرست مطالب
چـکیده………………………………………………………………………………………………ض
فصل اول :
طرح تحقیق1
مقدمه2
1-1- طرح مسأله و ضرورت تحقیق2
1-2- فرضیات تحقیق4
1-3- اهداف تحقیق (شامل اهداف آرمانی، کلی، اهداف ویژه و کاربردی):4

1-4- ادبیات موضوعی5
1-5- روش تحقیق8
1-6- روش گردآوری اطلاعات9
1-6-1- روش اسنادی (کتابخانهای)9
1-6-2- روش عملیات میدانی9
1-6-3- روش پرسشنامه10
1-7- تعریف واژه‏ها و اصطلاحات فنی و تخصصی (به صورت مفهومی و عملیاتی):10
1-8- مشکلات تحقیق13
فصل دوم :
مفاهیم، تعاریف و چارچوب نظری14
مقدمه15
2-1- مفاهیم و تعاریف15
2-1-1- مفهوم سکونتگاههای غیررسمی15
2-1-2- تعاریف سکونتگاههای غیررسمی17
2-1-3- تعریف توانمند سازی20
2-2- گرایشات شهرنشینی و سکونتگاههای غیررسمی20
2-2-1- گرایشات جهانی20
2-2-2- گرایشات شهرنشینی و سکونتگاههای غیررسمی در ایران28
2-3- ویژگیهای اسکانهای غیررسمی30
2-4- علل پیدایش سکونتگاههای غیررسمی32
2-4-1- عوامل ساختاری جامعه:32
2-4-2- علل سازمانی:33
2-4-3- فقدان سیستم‎های حمایتی و مشارکتی:33
2-4-4- فعالیت‎های باندهای (مافیایی) نامشروع زمین34
2-5- رویکردها و رهیافتهای مداخله در اسکانهای غیررسمی34
2-5-1- رویکردهای مداخله در اسکانهای غیررسمی در قالب دیدگاههای مختلف35
2-5-2- بررسی تاریخی رویکردهای مداخله در اسکانهای غیررسمی48
2-5-2-1- مقطع اول (دهه 1960)48
2-5-2-2- مقطع دوم (دهه 1970)49
2-5-2-3- مقطع سوم (دهه 1980)52
2-6- فرآیند توانمند سازی55
2-7- ساختار و ابعاد توانمندسازی57
2-8- جایگاه و اهمیت مشارکت با تأکید بر توانمندسازی سکونتگاه های غیررسمی60
2-8-1- مشارکت توسعه ای61
2-8-2- الگوی مشارکت ساکنین سکونت گاه های غیر رسمی62
2-8-3- موانع و مشکلات مشارکت متشکل مردمی در کشور64
2-8-3-1- محدودیت های ساختاری و سیستمی ( نبود سازماندهی و زیر ساخت های مناسب)65
2-8-3-2- محدودیت های فرهنگی و اجتماعی ( نبود یکپارچگی فرهنگی ، زبانی و …)66
2-8-3-3- محدودیتهای نهادی :66
2-8-3-4- محدودیت های قانونی ؛67
2-8-3-5- محدودیت های مالی ؛67
2-8-3-6- محدودیت های مربوط به حرکت جدید سازمان های غیر دولتی ؛67
2-8-3-7- محدودیت های تکنولوژی ؛68
2-8- نتیجه گیری و ارائه رویکرد نظری تحقیق68
فصل سوم :
روش شناسی تحقیق69
مقدمه70
3-1- روش تحقیق70
3-1-1- روش پیمایش70
3-1-2- جامعه آماری71
3-1-3- تعیین حجم نمونه و روش نمونه گیری71
2- تعیین حجم نمونه به روش تخمینی71
3-1-4- شیوه و موقعیت جمع‌آوری اطلاعات72
3-1-5- روش تجزیه و تحلیل دادهها72
3-2- شاخص های تحقیق و عناصر تشکیل دهنده آن72
3-2-1- شاخصهای کالبدی74
3-2-2- شاخصهای اجتماعی- اقتصادی76
3-2-3- عناصر و زیر بخشهای تشکیل دهنده شاخصها78
3-2-3-1- شاخص کالبدی78
3-2-3-2- شاخص اجتماعی _ اقتصادی78
3-2-3-4- شاخص طبیعی و زیست محیطی80
3-2-3-5- شاخص مشارکت81
3-2-4- جمع بندی بررسی شاخصها81
فصل چهارم :
شناخت محدوده مطالعاتی82
مقدمه83
4-1- شناخت اجمالی شهر ساوه83
4-1-1- بررسی مراحل و جهت های توسعه کالبدی شهر با تاکید بر موقعیت سکونتگاههای غیررسمی84
4-1-2- بررسی رشد جمعیتی، تغییرات فعلی آن و تحلیل تقاضا برای مسکن87
4-1-3- نحوه توزیع خدمات شهری89
4-1-4- بررسی الگوهای کاربری زمین و نسبت های آن89
4-1-5- بررسی نوع مالکیت واحدهای مسکونی94
4-1-6- تراکم (خالص و ناخالص)95
4-1-7- مالکیت اراضی شهر ساوه97
4-1-8- شناخت کانونهای فعالیتهای اقتصادی (رسمی – غیررسمی) برحسب گروههای عمده فعالیت و شغلی در محدوده شهر و پیرامون شهر99
4-1-8- اطلاعات اقتصادی – اجتماعی و تحلیل آنها101
4-1-9- قیمت اراضی در شهر ساوه101
4-1-10- اطلاعات زیست محیطی و تحلیل آنها از جمله سوانح طبیعی 102
4-1-11- موقعیت جغرافیایی و ارتباطی و نحوه کاربری اراضی در ناحیه 1 در وضع موجود103
4-2- معرفی محدوده مطالعاتی (محله سورکان)105
4-2-1- موقعیت و سیر تحول شکل گیری محله سورکان105
4-2-2- مطالعات فضایی و کالبدی:107
4-2-2-1- کاربری اراضی موجود107
4-2-2-2- کیفیت بنای ساختمانها110
4-2-2-3- تعداد طبقات ساختمانها111
4-2-2-4- دانهبندی قطعات مسکونی113
4-2-2-5- نوع مصالح ساختمانها114
4-2-2-6- بررسی خدمات عمومی موجود و کیفیت آنها115
4-2-2-7- نوع پوشش معابر در محله سورکان116
4-2-3- ویژگیهای جمعیتی117
4-2-3-1- نسبت جنسی117
4-2-3-2- ترکیب سنی117
4-2-3-3- بعد خانوار117
4-2-3-4- مبدأ مهاجرت ساکنین117
4-2-4- ویژگی های اجتماعی- اقتصادی118
4-2-4-1- وضعیت سواد118
4-2-4-2- نرخ مشارکت زنان119
4-2-4-3- بررسی نوع فعالیت، منبع و میزان درآمد و اشتغال خانوار119
4-2-4-4- مسئله مالکیت زمین120
4-2-5- مطالعات طبیعی و زیست محیطی120
4-2-5-1- نحوه استقرار نسبت به بلایای طبیعی و موقعیت خطرپذیر120
4-2-5-2- نحوه دفع آبهای سطحی، فاضلاب و زباله121
4-2-6- بررسی زیرساخت ها121
4-3- نتیجه گیری122
فصل پنجم :
تجزیه و تحلیل123
مقدمه124
5-1- یافته های توصیفی تحقیق124
5-1-1- مشخصات عمومی پاسخگویان124
5-1-2- سؤالات توصیفی مرتبط با فرضیه تحقیق128
5-1-3- جمع بندی و نتیجه گیری از یافته های توصیفی131
5-2- یافته های استنباطی تحقیق132
5-2-1- آزمون فرضیه اول132
5-2-2- آزمون فرضیه دوم135
5-4- جمع بندی139
فصل ششم :
نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات140
مقدمه141
6-1- نتایج تحقیق:141
6-1-1- نتایج تئوریک141
6-1-2- نتایج تجربی و اثبات فرضیات تحقیق143
6-2- ارائه راهبردها و سیاستهای پیشنهادی144
6-2-1- راهبردها و سیاست های مرتبط با مسکن145
6-2-2- اهبردها و سیاست های مرتبط با مبحث اجتماعی ـ اقتصادی146
6-2-3- راهبرد و سیاست های مرتبط با مبحث کاربری زمین147
6-2-4- راهبرد و سیاست های مرتبط با مبحث حمل و نقل148
6-2-5- راهبرد و سیاست های مرتبط با مبحث محیط زیست149
6-2-7- راهبردها و سیاستهای مرتبط با مبحث مدیریت و مشارکت149
چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………….152
منابع……………………………………………………………………………………………………………………153

فهرست جداول
جدول شماره2-1: ترتیب زمانی اقدامات انجام یافته در خصوص توسعه سکونتگاههای شهری و اهداف و راهبردهای آن26
جدول 4-1- جمعیت شهرساوه از سال 81-133587
جدول شماره 4-2- کاربری اراضی وضع موجود شهر ساوه در محدوده طرح جامع مصوب سال 137891
جدول 4-3- ساختمانهای مسکونی برحسب نوع مالکیت94
جدول شماره 4-4- تراکمهای خالص مسکونی به تفکیک نواحی شهر ساوه95
جدول شماره 4-5- درصد مالکیت اراضی به تفکیک نواحی در شهر ساوه97
جدول شماره 4-6- تعداد کارگاههای سال 1373 و 1381 شهرستان و شهر ساوه99
جدول شماره 4-7- تعداد کارگاه های شهرستان و شهرساوه برحسب تعداد کارکنان 1381100
جدول شماره 4-8- ساخت و اشتغال شهر ساوه برحسب نوع فعالیت و مقایسه با شهرهای کشور 1375101
جدول شماره 4-9- کاربری اراضی وضع موجود ناحیه 1104
جدول شماره 4-10- مشخصات عمومی محله سورکان106
جدول شماره 4-11- مشخصه های کلی استقرار محله سورکان نسبت به شهر ساوه106
جدول شماره 4-12- کاربری اراضی وضع موجود محله سورکان شهر ساوه107
جدول شماره 4-13- کیفیت ابنیه محله سورکان به تفکیک سطوح کیفی110
نمودار شماره 4-3- کیفیت ابنیه محله سورکان به تفکیک سطوح کیفی111
جدول شماره 4-14- تعداد طبقات ساختمانها112
جدول شماره 4-15- دانه بندی قطعات مسکونی113
جدول شماره 4-16- نوع مصالح بکار رفته در ساختمان ها114
جدول شماره 4-17- خدمات عمومی در محله سورکان116
جدول شماره 4-18- نوع پوشش معابر در محله سورکان116
جدول شماره 4-19- نحوه استقرار نسبت به بلایای طبیعی و موقعیت خطرپذیر و وضعیت زیست محیطی120
جدول شماره 5-1 : توزیع جنسی پاسخگویان125
جدول شماره 5-2 : توزیع سنی پاسخگویان125
جدول شماره 5-3 : مدت زمان اقامت پاسخگویان127
جدول شماره 5-4 : دلایل عدم تمایل به ترک محل از سوی پاسخگویان128
جدول شماره 5-5 : میزان تمایل به مشارکت با دولت و شهرداری برای بهبود وضع محله129
جدول شماره 5-6 : میزان اهمیت مسائل و مشکلات محله از دید پاسخگویان130
جدول شماره 5-7 : میزان موانع موجود در مسیر فعالیتهای جمعی130
جدول شماره 5-8 : تمایل به مشارکت در بین پاسخگویان132
جدول شماره 5-9- محل اقامت قبلی خانوار133
جدول شماره 5-10- علت مهاجرت از شهر134
جدول شماره 5-11- علت مهاجرت از مناطق اطراف134
جدول شماره 5-12- نتایج آزمون همبستگی بین ضعف مدیریت شهری و شکل گیری محله سورکان136
جدول شماره 5-13- نتایج آزمون فریدمن برای رتبه بندی روش های حل مشکلات سکونتگاههای غیر رسمی از نظر مدیران شهری و کارشناسان ساکنین(، نگارنده،1390)138
فهرست نمودارها
نمودار شماره 2-1 : چارچوب نظری ساماندهی سکونتگاههای غیررسمی(صرافی، 1381، ص4)17
نمودار شماره 2-2: نمای کلی طرح های خانه سازی دولتی، اراضی و خدمات، ارتقاء کیفیت سکونتگاه وطرح توسعه افزایشی به لحاظ نوع کارکرد(زمانی، 1379، ص111)52
نمودار شماره 2-3: هزینههای دولتی و میزان سود در هریک از رویکردهای برخورد با سکونتگاههای غیررسمی از دهه 1990- 1950 (Napier, 2002, p 22 )54
نمودار شماره 2-4 : ساختار فرایند توانمند سازی56
نمودار شماره 2-5: ابعاد توانمندسازی57
نمودار شماره 2-6: الگوی کلی راهبرد توانمند سازی60
نمودار شماره3-2- ویژگیهای مسکن جهت بررسی سکونتگاههای غیررسمی(داوودپور، 1384، ص136)75
نمودار شماره3-3- ویژگیهای بافت جهت بررسی سکونتگاههای غیررسمی(داوودپور، 1384، ص137)
نمودار شماره 3-4- ویژگیهای اقتصادی و اجتماعی جهت بررسی سکونتگاههای غیررسمی77
نمودار 4-1- جمعیت شهرساوه از سال 81-133587
نمودار 4-2- روند تغییرات نرخ رشد جمعیت شهر ساوه طی سالهای 1345-138588
نمودار شماره 4-4 – سهم هر یک از تعداد طبقات ساختمانها113
نمودار شماره 4-5- نوع مصالح بکار رفته در ساختمان ها115
نمودار شماره 4-6- بررسی مبدأ مهاجرت ساکنین محله سورکان با توجه به محل تولد118
نمودار شماره 5-1: توزیع سنی پاسخگویان126
نمودار شماره 5-2: توزیع پاسخگویان از نظر میزان تحصیلات126

فهرست نقشه ها
نقشه شماره 4-1- موقعیت قرارگیری شهرستان و شهر ساوه در استان مرکزی84
نقشه 4-2- موقعیت قرارگیری سکونتگاههای غیرررسمی در شهر ساوه85
نقشه 4-3- کاربری زمین در شهر ساوه93
نقشه 4-3- تراکم مسکونی در شهر ساوه96
نقشه شماره 4-4- مالکیت اراضی در نواحی شهر ساوه98
نقشه شماره 4-5- کاربری اراضی موجود.109

چکیده :

اسکان غیر رسمی که با عناوین دیگری همچون حاشیه نشینی، زاغه نشینی، کپر نشینی و …. نیز مترادف است، از پیامدهای نامطلوب شهرنشینی در جهان معاصر به ویژه نتیجه صنعتی شدن شتابان و نا برابری های منطقه ای است این پژوهش مبادرت به بررسی اسکان غیر رسمی و علل شکل گیری آن در شهرساوه، محله سورکان نموده و سپس راهبرد هائی جهت ساماندهی و توانمند سازی آن ارائه کرده است. فرضیه های پژوهش بر پایه مولفه های اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی، خدماتی، کالبدی در راستای این پدیده و ساماندهی و توانمند سازی آن در محله سورکان بوده است. در این پژوهش از روش های علمی تحقیقی بهره گیری و جهت جمع آوری اطلاعات، پرسشنامه، مصاحبه و بررسی های اسنادی استفاده گردیده است.
نتایج تحقیق حاکی از آن است علت شکل گیری این پدیده در محله سورکان نتیجه صنعتی شدن شتابان شهر ساوه و مهاجرت بی رویه از یک سو و مسائل و مشکلات اقتصادی و عدم وجود مدیریت واحد و هماهنگ در زمینه مسائل مهاجرتی و اسکان مناسب اولیه از سوی دیگر بوده است.
برای بررسی و تحلیل داده های آماری در کنار بررسی های کیفی از نرم افزار SPSS استفاده شده است که شاخص های کالبدی در اولویت اول، شاخص های اجتماعی و اقتصادی در اولویت دوم و شاخص های زیست محیطی در اولویت سوم قرار گرفته است.
در این تحقیق به روشنی نشان داد که مدیریت شهری می تواند با عملکرد مطلوب خود، اعتماد مردم را جلب نموده و زمینه های مشارکت فزاینده مردم را فراهم سازد.
در پایان متناسب با یافته های پژوهش راهبردهای مناسب جهت ساماندهی و توانمند سازی این ساکنین ارائه گردیده است.
واژگان کلیدی : اسکان غیر رسمی، حاشیه نشینی، زاغه نشینی، ســاماندهی، توانمندســازی ، اسکان غیر رسمی محله سورکان

فصل اول :

طرح تحقیق

مقدمه
هدف از ارایــه این فصل ، طرح مسأله و ضرورت انجام تحقیق، ارائه فرضیه و تعیین اهداف تحقیق است که متعاقب آن ادبیات موضوع و روش انجام تحقیق مورد بحث قرار می گیرد و در نهایت مــشکلات پیش روی تحــقیق عنوان می‌گردد. این فصل، در حقیقت، هدایت و جــهت گیری پــایان نامه را تا نتیجه گیری بعهده دارد.

1-1- طرح مسأله و ضرورت تحقیق
مسأله اسکان های غیررسمی درمناطق شهری کشورهای جهان سوم یکی از عوارض رشد فزآینده شهرنشینی و افزایش جمعیت شهرها و فقدان نظام یکپارچه و موثر مدیریت شهری تلقی می شود. آمارهای ارائه شده از جانب سازمان های بین المللی نشان می دهد که حدود یک ششم از جمعیت جهان در مناطق زاغه ای و حاشیه ای زندگی می کنند.(هادیزاده، 1382، ص10) در آخرین گزارش مرکز اسکان بشر ملل متحد آورده شده است که بین یک سوم تا یک چهارم جمعیت شهری جهان در فقر مطلق به سر می برند.در همین ارتباط کمیسیون جهانی آینده شهرها در قرن بیست و یکم میلادی نیز هشدار داده است که به موازات رشد ابر شهرها1 فقر شهری در کشورهای جهان سوم افزایش یافته و این درحالی است که بخش عمده ای از شهرنشینی بر پایه اقتصاد غیررسمی و همراه با گسترش سکونتگاه های غیررسمی صورت گرفته و در آینده نیز صورت خواهد گرفت. این گرایش را غیررسمی شدن شهرنشینی2 می نامند(صرافی، 1381، ص5) که بدنبال خود موجب بروز سکونت غیرقانونی در زمین، کمبود مسکن، خدمات شهری، بیکاری و مسائل دیگرگردیده است.
شکست سیاست های مبتنی بر خانه سازی اجتماعی (دهه 1960) و طرح زمین ـ خدمات (دهه 1970) و نیز افزایش تعداد زاغه ها و سکونتگاه های تصرفی و غیرقانونی در حاشیه شهرها، سر آغاز شکل گیری “رهیافت توانمندسازی” در اواخر دهه 1980 می باشد. (هادیزاده،1382، ص 28) براساس این رهیافت، روش های مقابله ای و ستیزه جویانه با اسکان های غیررسمی و حاشیه نشینی، راه حل مناسبی برای رفع مشکلات موجود در پیدایش اسکان های غیررسمی نیست و حل آن نیازمند مشارکت های مردمی و توسعه ظرفیت های اجتماعات محلی در همه جنبه های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و انسانی است. در ایران نیز اسکانهای غیرقانونی و ناهنجار، نوعی اسکان درون یا مجاور شهرها هستند که دارای سیمایی ناخوشایند و بافتی نا متعارف با شهر بوده و با نام هایی چون حاشیه نشینی3، اسکان غیررسمی4، سکونتگاههای خودرو5، بدون برنامه، نامنظم و فاقد مقررات از آنها نام برده می شود. ساکنان این سکونتگاهها را اقشار کم درآمد و گاه مهاجرینی رانده شده از سوانح طبیعی و انسانی مانند جنگ و یا مهاجرینی روستایی با سابقه کم شهرنشینی تشکیل میدهند.(کاتو ، 1381، ص110) برآورد می شود که یک هشتم جمعیت شهری کشور (حدود چهار و نیم میلیون نفر) در اینگونه سکونتگاه های غیررسمی مستقر باشند و تداوم روند موجود نسبت آن را در ابتدای دهه آینده به یک چهارم و تعداد آن را به بیش از دو برابر خواهد رساند.(خبر نامه بن، 1383، ص26 )
این پدیده امروز نه تنها در شهرهای بزرگ بلکه در شهرهای متوسط نیز در کشور ما مشاهده می شود. شهر متوسط ساوه با جمعیت حدود 150 هزار نفر یکی از بزرگترین مشکلاتش اسکان غیررسمی است که مشکلات عدیده ای را برای مدیران و دست اندر کاران شهری بوجود آورده است. با این اوصاف توانمندسازی اسکان غیررسمی در شهر ساوه نه تنها ضرورتی برآمده از ارزشهای انسانی بلکه سازگار با منافع اجتماعی و پایداری سکونتگاهها است. محله سورکان شهر ساوه به عنوان یکی از سکونتگاههای غیررسمی این شهر به عنوان محدوده مورد مطالعه این تحقیق انتخاب گردید.
این محله با مشکلات عدیده ای به لحاظ کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی دست به گربیان است که در فصل چهارم تحقیق به تفصیل مورد بررسی قرار مـی گیرد. با توجه به وسعت قابل توجه سکونتگاه های غیر رسمی در سطح شهر ساوه و لزوم چاره اندیشی برای اینگونه اسکان ها، تحقیق حاضر بر آن است به سئوالات زیر پاسخ گوید:
الف- مهاجرین روستایی تا چه اندازه در شکل گیری وگسترش اسکان غیررسمی شهر ساوه نقش داشته است؟
ب- عدم مدیریت یکپارچه شهری چقدردر شکل گیری وگسترش اسکان غیررسمی شهر ساوه نقش داشته است؟
ج- راه حل بهبود مساله چیست ؟

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1-2- فرضیات تحقیق
الف- بنظر می رسد مهاجرتهای شهری وروستایی یکی از دلایل شکل گیری وگسترش اسکان غیررسمی در شهر ساوه می باشد.
ب- بنظر می رسد نبود مدیریت یکپارچه شهری یکی از دلایل شکل گیری وگسترش اسکان غیررسمی در شهر ساوه می باشد.
ج- بنظر می رسد برنامه ریزی جهت ساماندهی و توانمندسازی با استفاده از مشارکتهای مردمی بهترین راه حل برای حل مسئله اسکان غیررسمی در شهر ساوه می باشد.

1-3- اهداف تحقیق (شامل اهداف آرمانی، کلی، اهداف ویژه و کاربردی):
1- اهداف کلان : دستیابی به فضاهای شهری در خور و مناسب جامعه ایرانی است .
2- اهداف خرد:
الف: شناسایی مشکلات ، محدودیت ها و قابلیتهای موجود (شناخت وضع موجود بافت های اسکان غیر رسمی شهر ساوه)
ب: ارزیابی بر مبنای معیارهای مورد نظر.
ج: انتخاب مناسب ترین گزینه جهت کمک به تصمیم گیری آگاهانه و خردمندانه مدیران ( تدوین راهبردهای ساماندهی وتوانمندسازی سکونتگاههای غیررسمی شهر ساوه)
1-4- ادبیات موضوعی
پس از سالهای 1341 و 1342 رشد اسکان غیررسمی به حدی رسید که لزوم تحقیقات و پژوهش های مختلف در باب اسکانهای غیررسمی توسط مراجع دولتی، دانشگاهها و پژوهشگران اجتماعی مورد تاکید قرار گرفت و از آن زمان به بعد پژوهش ها و تحقیقات متعددی جمع آوری شده است. در ایران منابع و تحقیقات موجود درباره اسکان غیررسمی به طور کلی به 5 گروه تقسیم می شوند.
گروه اول: منابعی که به بررسی اسکان غیررسمی پرداخته است، تحقیقات و بررسی هایی می باشد که توسط دانشگاه ها تهیه گردیده و قابل اتکاترین منابع و تحقیقات به شمار می رود، در بررسی ها و تحقیقات دانشگاهی دو نوع اثر به چشم می خورد. دسته ای از تحقیقات به بحث های نظری مربوط به اسکان غیررسمی و سرپناههای نامناسب و یا به طور کلی آلونک و زاغه نشینی پرداخته اند و گرچه از بنیانی علمی برخوردارند لیکن در سطح تئوریک باقی مانده و با بررسی های میدانی همراه نیستند که از جمله این تحقیقات به قرار زیر می باشند:
کریم زنده دل؛ تعریف و مفهوم حاشیه نشینی، تهران، سازمان برنامه و بودجه، 1361.
ابوالحسن دانش؛ مقدمه ای به تئوری حاشیه نشینی و مهاجرت های بی رویه در کشورهای جهان سوم، تهران، سازمان برنامه و بودجه، 1362.
حسین زاده دلیر، کریم؛ حاشیه نشینی در جستجوی معنا و مفهوم، محله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 8 و 9، خرداد و تیر 1370.
سعید زاهد زاهدانی ؛ حاشیه نشینی، انتشارات دانشگاه شیراز، 1369
هادی زاده بزاز، مریم؛ حاشیه نشینی و راهکارهای سامامدهی آن در جهان، شهرداری مشهد، 1382
دسته دوم که ضمناً شمار بیشتری از بررسی ها را در بر می گیرند به بحث های نظری چندان رغبت نشان نداده، عمدتاً مکان خاصی را مورد بررسی میدانی قرار داده اند و با انتخاب نمونه ای کوشیده اند تا خصایص اجتماعات غیررسمی را گزارش کنند. که اینگونه تحقیقات به قرار زیر می باشند:
1- کریم حسین زاده دلیر؛ طرح تحقیقی حاشیه نشینان تبریز، تبریز، موسسه تحقیقات شهری دانشگاه تهران، 1361.
2- سعید زاهد زاهدانی؛ بررسی اجمالی حاشیه نشینان شهر کرمان، تهران، سازمان برنامه و بودجه، 1355.
3- حسین شکویی، حاشیه نشینان شهر تبریز، منطقه شمال تبریز، مرکز هماهنگی مطالعات محیط زیست، دانشگاه تبریز و انجمن ملی حفاظت منابع طبیعی و انسانی، 1354.
4- مصطفی نیرومند؛ حاشیه نشینان اهواز، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، 1352.
5- کریم منصوریان و علیرضا آیت الهی؛ بررسی حاشیه نشینی و علل و نتایج آن در استان فارس، شیراز، مرکز جمعیت شناسی دانشگاه شیراز، 1356.
گروه دوم: مربوط به منابع و یا گزارش های کارشناسی است که بیشتر توسط کارشناسان واحدهای دولتی که به نوعی، با مسأله اسکان غیررسمی و مسکن نابهنجار در ارتباط هستند تهیه شده است. این قبیل گزارش ها و تحقیقات معمولا خلاصه و جمع بندی تحقیقات موجود به شمار می رود و فقط معدودی از آنها پس از جمع بندی یافته های موجود، خود راسا به بررسی اسکان غیررسمی خاص پرداخته اند. اینگونه منابع و پژوهش ها که توسط کـــارشناسان دولتی انجام شده است به دلیل ضرورت امر و ماهیت تحقیقات معمولا راه حلهایی نیز برای حل مسأله اسکان غیررسمی ارائه می شوند و از این لحاظ کاربردی تر از سایر تحقیقات به نظر می رسند، از جمله این تحقیقات می توان نمونه های زیر را مثال زد :
1- انجمن راهنمای بهداشت خانواده، بررسی اوضاع اجتماعی و اقتصادی و بهداشتی ساکنان شهر حلب، تهران، انجمن راهنمایی بهداشت خانواده.
2- سازمان بهسازی و عمران جنوب پایتخت، سیمای هاشم آباد، نشریه شماره 2 تهران، گروه تحقیقات اجتماعی سازمان بهسازی و عمران جنوب پایتخت، 1356.
3- سیمای مسعودیه، نشریه شماره 5، تهران، گروه تحقیقات اجتماعی سازمان بهسازی و عمران جنوب پایتخت، 1357.
4- وزارت مسکن و شهرسازی،مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، حاشیه نشینی در ایران، علل و راه حل ها، گزارش مرحله اول، دوم، سوم و چهارم.
گروه سوم منابع و تحقیقات به رسالههای تحصیلی دانشجویان دانشگاهها اختصاص دارد. در این رابطه پایان نامه ها به رشته های جغرافیا و علوم اجتماعی و برنامه ریزی شهری و منطقه ای در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد و دکترا تعلق دارد که از میان آنها می توان به رساله دکتری آقای دکتر محمد شیخی تحت عنوان ” تبیین فرایند شکل گیری و دگرگونی سکونتگاه های خودرو پیرامون کلان شهر تهران ” با مورد پژوهی اسلام شهر، اکبرآباد و سلطان آباد اشاره کرد که سال 1380 در دانشگاه تهران انجام یافته است.
و بررسی اثرات اجتماعی ،اقتصادی و کالبدی شهر صنعتی کاوه بر شهر ساوه ، تسلیمی پور مصطفی ، پایان نامه کارشناسی ارشد ،دانشگاه شهید بهشتی ،1383.
– بررسی علل ایجاد حاشیه نشینی در شهر ساوه ، دانشگاه پیام نور ساوه ،1378.
اولین مطالعه در مورد حاشینه نشینی در شهر ساوه توسط گروهی از دانشجویان دانشگاه پیام نور ساوه انجام گرفته است که شامل اطلاعات مناسبـی راجع به حاشیه نشینــان شهر ساوه ، نحوه زندگی ، جمعیت و .میباشد.
گروه چهارم؛ مربوط به مطالعاتی است که توسط مهندسین مشاور و به کارفرمایی سازمان عمران و بهسازی شهری و در برخی موارد همکاری نهادها و سازمان های جهانی صورت گرفته است که در زیر به برخی از آنها اشاره می گردد:
1- تهیه طــرح سکونتگـــاه های غیررسمی در محله ملاشیه شهر اهواز با شرح خدماتی تـــحت عنوان ” بهسازی بافت مسأله دار شهری ” در سال 1378.
2- مطالعـات طرح ساماندهی محله بابائیان شهر زاهدان، توسط شرکت عمران و بهسازی شهری در اسفند ماه سال 1378.
3- مطالعات طرح توانمند سازی و بهسازی محله شیرآباد شهر زاهدان، توسط شرکت عمران و بهسازی شهری و همکاری دفتر عمران سازمان ملل متحد در سال 1378 .
4- مطالعات طرح توانمند سازی و بهسازی محله جعفرآباد شهر کرمانشاه، توسط سازمان عمران و بهسازی شهری در سال 1379.
5- مطالعات طرح توانمند سازی اسکان های غیررسمی شهرهای بندرعباس و تبریز با دیدگاه شهر نگر، توسط سازمان عمران و بهسازی شهری و همکاری و تأمین مالی بانک جهانی در سال 1382 و 1383.
6- طرح توانمند سازی اسکان غیررسمی در شهر ساوه ، مهندسین مشاور بعد تکنیک ، 1386. این طرح توسط مهندسین بعد تکنیک به صورت مطالعه به مورد به مورد محلات شهر ساوه انجام گرفته است و ادامه دارد، هدف از این طرح شناسایی حاشیه نشینان شهر ساوه، نقاط محروم و محلات مسکونی نابسامان شهر ساوه و ارائه طرح های مناسب و راهکارهایی برای ساماندهی وتوانمندسازی محلات شهر ساوه می باشد.
آخرین گروه منابع به گزارش ها و روزنامه ها و مجلات اختصاص دارد. در این گزارش ها نیز اطلاعات متعددی درباره جنبه های مختلف زندگی در اجتماع حاشیه نشینان و یا سرپناه های نامناسب گنجانیده شده است، که یا از طریق مصاحبه با اهالی ساکن این قبیل اجتماعات به دست آمده است یا حاصل بحث و بررسی کارشناسان و صاحب نظران در این حیطه است.
نتیجه اینکه طی دهه های 1350، 1360 و 1370 در شهرهای بزرگ ایران مطالعات حاشیه نشینی مختلفی صورت گرفته است که این مطالعات عمدتاً توسط سازمانهای دولتی مخصوصاً سازمان برنامه و بودجه به عمل آمده است و علاوه بر آن دانشگاه ها در بسیاری موارد پیشتاز مطالعات حاشیه نشینی در ایران بوده اند و به بررسی اوضاع حاشیه نشینان پرداخته اند.

1-5- روش تحقیق
تحقیق حاضر از نوع بنیادی و کاربردی می باشد که بر این اساس، از جامعه آماری ( محله سورکان) پرسشنامه هایی تکمیل گردیده، سپس با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی، پرسشنامه های حاضر، با استفاده از آزمون همبستگی و فریدمن مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد. در فصل سوم (روش شناسی تحقیق) به تفصیل، چگونگی روش تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است.

1-6- روش گردآوری اطلاعات
1-6-1- روش اسنادی (کتابخانه ای)
الف ـ کتاب ها: منابعی که به شکل کتاب پیرامون موضوع در کتابخانه های مراکز علمی ـ آموزشی و یا اداری ـ اجرایی موجود بوده اند تا حد ممکن مطالعه و استفاده قرار گرفته اند.
ب ـ گزارش ها : گزارش های متعددی در کتابخانه های مراکز علمی، آموزشی موجود بوده که عمدتاً به صورت موردی به مقوله اسکان غیررسمی پرداخته اند، تا حد ممکن مورد مطالعه و استفاده قرار گرفته اند.
ج ـ نقشه ها : شامل نقشه های پایه و سایر نقشه های مورد نیاز در پروژه می باشد که از مشاور تهیه کننده طرح تفصیلی شهر ساوه و مرکز آمار ایران اخذ شده است.
د ـ سایت های اینترنتی: جستجو در سایتهای مرتبط با اسکان های غیررسمی و اخذ مقالات و گزارشات مختلف در خصوص سکونتگاه های غیررسمی که برحسب نیاز مورد استفاده قرار گرفته اند.

1-6-2- روش عملیات میدانی
مشاهده و برداشت های میدانی از ارکان اساسی گـرد اوری اطلاعات است. بدین منظور ضمن مشاهده نزدیک از اجتماع اسکان غیررسمی و برداشت میدانی کــاربری های موجود در سطح محلــه مورد نظر ، یافته های حاصل یادداشت شده اند و از بخش های مهم تحقیق در این مرحله استفاده از روش مصاحبه عمیق6 با ساکنان محله مورد مطالعه بوده است.

1-6-3- روش پرسشنامه
با استفاده از این روش پرسشنامه ای برای خانوارها تهیه شد که به دلیل ماهیت موضوع، تلفیقی از سئوالات رتبه ای و اسمی بودند.
همچنین با استفاده از روش تصویری، از وضعیت اسکان های غیررسمی تصاویری تهیه گردید و از طریق روش مشاهده ای در طول تحقیق به دفعات کلیه عناصر و اجزای تشکیل دهنده محله مورد مشاهده و بررسی قرار‌گرفته است.

1-7- تعریف واژه‏ها و اصطلاحات فنی و تخصصی (به صورت مفهومی و عملیاتی):

اسکان غیر رسمی :
اسکان غیر رسمی یکی از چهره های بارز فقر شهری است که در درون یا مجاور شهرها (به ویژه شهرهای بزرگ) به شکلی خودرو ، فاقد مجوز ساختمان و برنامه ریزی رسمی شهرسازی ، با تجمعی از اقشار کم درآمد و سطح نازلی از کمیت و کیفیت زندگی شکل می گیرد و با عناوینی همچون حاشیه نشینی ، اسکان غیر رسمی ، سکونگاههای خودرو و نابسامان نامیده می شود. با توجه به نارسا بودن اصطلاح حاشیه نشینی و آلونک نشینی برای کلیه اشکال این پدیده ، اصطلاح اسکان غیر رسمی ، با تعبیری گسترده تر به جای حاشیه نشینی و آلونک نشینی بکار می رود. از این رو اصطلاح اسکان غیر رسمی شامل حاشیه نشینی و اشکال متعدد می باشد

توسعه
تعریف توسعه را می توان چنین دانست: روندی است فراگیر در جهت افزایش توانایی های انسانی ـ اجتماعی برای پاسخگویی به نیازهای انسانی ، اجتماعی، ضمن آنکه نیازها پیوسته در پرتو ارزشهای فرهنگی جامعه و بینش های پایداری جهان، پالایش یابند. این گونه توسعه نیازهای کنونی را بدون کاهش توانایی ها به گسترش انتخاب های ساکنین منطقه در حوزه های اجتماعیـ اقتصادی و سیاسی بیانجامد تا توسعه ای انسانی باشد.

توسعه پایدار
امروزه براساس ملاحظات گوناگون تعاریف متفاوتی از توسعه پایدار وجود دارد که رایج ترین آنها تعریف زیر می باشد : توسعه ای که بتواند نیازهای نسل حاضر را تامین کند، بدون اینکه توانایی نسل های آینده را برای تامین نیازهایشان محدود کند.

مشارکت
مشارکت درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیت های گروهی است که آنان را بر می انگیزد تا برای دستیابی به هدفهای گروهی یکدیگر را یاری دهند و در مسئولیت کار شریک شوند. در این تعریف سه جز مهم وجود دارد: درگیر شدن، یاری دادن، مسئولیت.چنانچه مفهوم واقعی مشارکت درک نشود از محتوا ومضمون اصلی خویش تهی می شود. مهمترین ابزار برای مدیریت شهری موفق ، بهره گیری از مشارکت مردم است. اگر مشارکت را به معنی ” فراهم آوردن و گسترش بستر نقد مشترک برای یافتن هدف های مشترک ” در نظر بگیریم، لازم است برنامه ریزان ومدیران امور شهری به منظور دستیابی به اهداف خود بستری مناسب را برای جلب مشارکت شهروندان فراهم سازند.


پاسخ دهید