فصل سوم: مفهوم شهر در ایران با تأکید بر دور? سامانیان………………………………………………………………………………..160
1. درآمدی بر مفهوم شهر………………………………………………………………………………………………………………………………………………….160
2. دستکرت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………163
3. دیه/ ده…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………166
4. تسوک…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………174
5. روستا/ روستاک/ رستاق……………………………………………………………………………………………………………………………………………..175
6. کوره………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………….182
7. قصبه / مصر……………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………….186
8. استان……………………………………………………………………………………. ……………………………………………………………………………………………………..190
9. بازشناسی مفهوم شهر در ایران………………………………………………………………. ……………………………………………………………..199
بخش دوم: شهر و شهر نشینی در دوره سامانیان………………………………………………………………………………………………………….210
فصل یکم: داد و ستد در شهرهای دوره سامانی…………………………………………………………………………………………………………..211
1. نقش شهرها در راه‌های تجاری- فرهنگی دوره سامانیان………………………………………………………………..213
2. مبادلات پولی و سکه‌خانه‌های سامانیان…………………………………………………………………………………………………………..232
فصل دوم: شهر و شهرنشینی در خاستگاه سامانیان……………………………………………………………………………………..243
1. شهر واحه‌های سغد…………………………………………………………………………………………………………………………………………243
2. بازشناسی معنای شهر در سغد……………………………………………………………………………………………………………….245
3. نقش رود سغد در ساخت شهرواحه‌ها………………………………………………………………………………………….250
4. پیشین? ساخت شهرواحه‌های سغد……………………………………………………………………………………………………….256
ساخت و خاستگاه اسطوره‌ای…………………………………………………………………………………………………………….256
کاوش‌های باستان‌شناختی……………………………………………………………………………………………………………………..260
5. نقش تجاری شهرواحه‌های سغد…………………………………………………………………………………………………………263
6.کالبد شهرواحه‌ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………266
فصل سوم: بخارا نمونه‌ای از شهرسازی و شکوفایی شهرنشینی……………………………………………………..271
1. خاستگاه شهر بخارا بر اساس پیشین? نام………………………………………………………………………………………271
بخارا: پیشین? شهرنشینی از آغاز تا دور? سامانیان……………………………………………………………………………277
2. پیشین? ساخت شهر………………………………………………………………………………………………………………………………………… 284
3. شکل شناسی شهر در سه سد? نخست اسلامی……………………………………………………………………….287
4. باروها و دروازه‌های بخارا…………………………………………………………………………………………………………………………..291
بارو و دروازه‌های شارستان………………………………………………………………………………………………………..292
باروها و دروازه‌های ربض…………………………………………………………………………………………………………..297
5. سازه‌های آبی و سازمان آبیاری در شهر بخارا……………………………………………………………………305
6. کوی‌های شارستان……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 309
7. بازار در کالبد شهرواحه‌های بخارا…………………………………………………………………………………………………….312
بازارهای شهر بخارا…………………………………………………………………………………………………………………………313
بازار طواویس………………………………………………………………………………………………………………………………………316
نتیجه‌گیری…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………322
منابع و مآخذ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….326
چکیده
دوره سامانیان از مهم‌ترین دوره‌های اثرگذار در گستره فرهنگ و تمدن ایران و شهرهای قلمرو حکومتی این دودمان، بستر شکوفایی عناصر گوناگون فرهنگی و تمدنی بوده‌اند. از دیگر سو، شرایط جغرافیایی و عوامل گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی در ساخت و توسع? شهرها و شکوفایی شهرنشینی تأثیر داشته‌اند. از آنجا که شهرپژوهی بر پایه پیشینه تاریخی شهرها از مهم‌ترین مسائلی است که جامعه کنونی به آن نیازمند است و شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان دوره‌ای تأثیرگذار را طی کرد، در این پایان‌نامه این موضوع مورد بازشناسی و تحلیل قرار گرفته است. در اینجا از نظر زمانی محدوده سده چهارم قمری (دهم میلادی) و از نظر مکانی قلمرو فرهنگی و تمدنی ایران با تأکید بر بخش‌های شرقی ایران (خراسان و ماوراءالنهر / خراسان بزرگ) را در بر می‌گیرد. از این رو مسئله اصلی که این پژوهش به آن می‌پردازد چنین است: پیشینه ساخت شهر و شهرنشینی در ایران و عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی(دهقانان، روستاها، ساختار اقتصاد شهری و… ) و اقدامات سامانیان تا چه اندازه در شکوفایی شهرها و شهرنشینی در دور? سامانیان تأثیر داشتند؟
این پژوهش بر اساس روش تحقیق تاریخی و مبتنی بر منابع جغرافیا‌نگاری و تاریخی انجام گرفته است. دستاوردهای این پژوهش عبارتند از: پژوهش دربار? شهرهای سامانی؛ بررسی عوامل گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی مؤثر در بالندگی شهرها در آن دوره؛ پژوهش دربار? شهرواحه‌های سغد و بازشناسی ساخت کالبدی شهر بخارا در دور? سامانیان. در این راستا شهر در آن دوره بر پایه پیشینه ساخت شهر و تأثیرگذاری دور? سامانیان در آن مورد بررسی قرار گرفته است.
واژه‌های کلیدی: سامانیان، تاریخ شهروشهرنشینی، سُغد، بخارا

پیشگفتار
علاقه‌مندی به پیشینه تاریخی و بالندگی‌ فرهنگ و تمدن ایران‌زمین در دوره‌های گوناگون، مسئله‌ای مهم و همیشگی است که نه تنها در این مرز و بوم بلکه در فراسوی مرزهای آن، هر پژوهنده‌ای را مشتاق مطالعه و تفحص در پیرامون آن می‌کند. در این میان، دوره سامانیان که از نام‌دارترین دوره‌های تأثیرگذار در فرهنگ و تمدن ایران است با اقبال بیش‌تری از سوی پژوهشگران روبرو بوده و هر کس از دیدگاهی به آن پرداخته است.
نگارنده در طی درس‌های تاریخ دوره میانه در محضر استاد محترم جناب آقای دکتر اللهیار خلعتبری، مدتی را به راهنمایی و پیشنهاد ایشان سرگرم تهیه طرحی بود برای پژوهش پیرامون موضوعی در راستای “تاریخ در ادبیات دوره سامانیان” که دستاورد اولیه آن ارائ? چند جلسه بحث در پیرامون خردورزی در آن دوره بود. در همان زمان این پرسش همواره برای نگارنده مطرح بود که چرا سد? چهارم قمری که دوره تکوین زبان پارسی دری (نوین) است، بیش‌ترین سهم را در میان تمام سده‌های تاریخ ایران در تدوین آثاری در موضوع “المسالک و الممالک” و به تعبیری “البلدان” نویسی داشته است؟ این مسئله در مشورت با استاد محترم راهنما و البته در پی منتفی شدن موضوع پیشین، نگارنده را سرانجام مصمم به تدوین طرحی کرد در راستای پژوهش پیرامون شهر و شهرنشینی در دوره سامانیان که آنچه در پی می‌آید دستاورد این طرح است.
بدین سان، بایستی مراتب سپاس‌گزاری خود را از استاد محترم راهنما، جناب آقای دکتر اللهیار خلعتبری، که در طی دوره کارشناسی ارشد و دکتری بزرگترین مشوق اینجانب در راستای پژوهش پیرامون سامانیان بوده‌اند، اعلام دارم. ایشان علاوه بر راهنمایی‌های ارزنده علمی، اختصاص دادنِ بیش‌ترین وقتِ ممکن و بر عهده گرفتن این مسئولیت، همواره با علوّ طبع و مرام والای خویش، نگارنده را مورد الطاف خویش قرار دادند.
همچنین جناب آقای دکتر علی اصغر مصدق، استاد محترم مشاور، با متانت و گشاده‌رویی همیشگی، مشاور? این پایان‌نامه را به سان دوره کارشناسی ارشد پذیرفتند و پرسش‌های نگارنده را در روش تحقیق و ساماندهی این موضوع پاسخ گفتند. جناب آقای دکتر قباد منصور بخت، دیگر استاد محترم مشاور در این پایان‌نامه، نیز از زمان تدوین طرح تحقیق تا سرانجام یافتن آن، با مشورت‌های عالمانه خویش در راستای طرح مسئله، بررسی و بازشناسی مفاهیم کلیدی این موضوع و ساماندهی نهایی پایان‌نامه، همواره نگارنده را صمیمانه و صادقانه یاری کردند. بدین سان از این بزرگواران، مراتب سپاس‌گزاری و امتنان خویش را اعلام می‌دارم.
همچنین بایسته است تا سپاس‌گزاری خویش را از دیگر استادان محترم گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی که همواره با راهنمایی‌های عالمانه و محبت‌های بی‌شائبه، نگارنده را از مراهم خویش بهره‌مند ساخته‌اند، اعلام دارم. از آن میان از جناب آقای دکتر عطاءالله حسنی مدیر محترم گروه و جناب آقای دکتر کریم سلیمانی که داوری این پایان‌نامه را پذیرفتند و در طی دوره تحصیلی همواره یاریگر نگارنده بوده‌اند.
همچنین سپاس‌گزارم از جناب آقای دکتر حسین سلطان‌زاده، مدیر محترم گروه پژوهش هنر دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، که از پیشگامان شهرپژوهی در ایران و آثار ایشان از مراجع مهم پژوهشی در زمینه تاریخ شهر و شهرنشینی به شمار می‌روند. ایشان ضمن پذیرفتن داوری این پایان‌نامه همواره در طی چند سال گذشته در این زمینه نگارنده را از راهنمایی‌های خویش بهره‌مند کرده‌‌اند. همچنین از جناب آقای دکتر شهرام یوسفی‌فر، عضو محترم هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، که علاوه بر راهنمایی‌ نگارنده در این موضوع، از پایان‌نامه دکتری ایشان بهره فراوان بردم، مراتب سپاس‌گزاری خود را اعلام می‌کنم.
بایسته است از استادان محترم جناب آقای دکتر ناصر تکمیل همایون و جناب آقای دکتر محمد علی اکبری که همواره راهنما و مشوق نگارنده بوده‌اند، مراتب سپاس‌گزاری خود را اعلام کنم.
همچنین سپاس‌گزاری خود را از خانم دل‌آرا مردوخی، عضو محترم دفتر پژوهشهای فرهنگی، اعلام می‌دارم. حروف‌نگاری، نمونه‌خوانی و بازنگری این پایان‌نامه بر عهده ایشان بوده که با وسواس و دقت فراوان آن را به سامان رسانده‌اند.
بدیهی است که این رساله لغزش‌ها و نقص‌هایی دارد و کوشش می‌شود با راهنمایی‌های استادان ارجمند، رفع شوند. در پایان توفیق روزافزون و همیشگی این عزیزان را در راستای بالندگی فرهنگ و دانش در این مرز و بوم از درگاه ایزد منان خواستارم.

بخش مقدماتی
درآمدی بر روش تحقیق و منبع شناسی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1. مدخل پژوهش
سامانیان در دوره‌ای بر بخش‌های وسیعی از شرق ایران حکمرانی داشتند که از نظر بالندگی فرهنگ و تمدن ایرانی _ اسلامی، دوره‌ای نام‌دار است. نقش این دودمان در عرصه سده چهارم قمری (دهم میلادی) از نظر تأثیرگذاری در روند تاریخ فرهنگ و تمدن ایران، چندان مهم است که دوره امارت آنان را با لقب‌هایی فراتر از دیگر دوره‌های تاریخی ایران و بر پای? اعتلای فرهنگ و تمدن، معرفی کرده‌اند: عصر “طلایی فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی”، “عصر زرین فرهنگ ایران” و “دور? رنسانس ایرانی- اسلامی”.1 در این دوره دستاورد‌های عصر انتقال زمین? بالندگی جنبه‌های گوناگون فرهنگی و تمدنی را فراهم آورد و بخش‌های شرقی ایران به عنوان خاستگاه و قلمرو سامانیان، بستر این جریانِ اثرگذار بود.
دربار? اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دور? سامانیان، همچنین جغرافیای تاریخی و تاریخ محلی و جغرافیای تاریخی شهرهای ایران در آن دوره، تا کنون تأملات، مطالعات و پژوهش‌های بسیاری انجام گرفته و از این نظر‌می‌توان پنداشت، به دلیل ویژگی‌های این دوره، از خوش‌اقبال‌ترین دوره‌های تاریخی ایران بوده که توجه مورخان و جغرافی‌نگاران قدیم (به ویژه در همان دوره) و پژوهشگران دور? معاصر را به خود معطوف کرده است. دربار? بیش‌تر شهرهای این دوره، دست‌‌‌کم تک‌نگاشته‌های علمی یا دربار? برخی از آن شهرها مانند بلخ، سمرقند، بخارا، نیشابور، مرو، هرات و … کتاب‌ها و مقاله‌های بسیاری به پژوهش و نگارش درآمده است. از این رو، همین امر دست‌کم دو موضوع را مورد تأکید قرار‌می‌دهد:
نخست آن که دوره‌ای است مهم و تأثیرگذار که به رغم انجام مطالعات و پژوهش‌های بسیار همچنان جای آن دارد تا دربار? موضوع‌های گوناگون آن تحقیق علمی صورت گیرد. دیگر آن که، شاخصه‌ها و عناصر گوناگون فرهنگ و تمدن ایران در این عصر به گونه‌ای از “سامانِ” اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی نائل آمدند، که از این رو جای آن دارد این مشخصه‌ها بر اساس تأثیرپذیری از پیشین? تاریخی ایران و اسلام تا آن زمان و اثرگذاری در روند تاریخ ایران و اسلام پس از آن، مورد تأمل قرار گیرند. در این میان بر اساس علاقه‌ای که نگارنده نسبت به دور? سامانیان، همچنین به موضوع “شهرپژوهی” داشت، شهر و شهرنشینی در این دوره را مورد مطالعه قرار داد. در بررسی شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان و با تأکید بر پیشین? این مسئله در ایران، بخش قابل تأملی از مطالعه به جریان تاریخی و مفاهیم کلیدی آن در ایران برای فهم واقعی از شهر در دور? سامانیان، اختصاص یافته است.

اهمیت موضوع شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان:
پیدایش و بالندگی شهر و شکوفایی شهرنشینی در گستر? جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران‌زمین (ایرانشهر)، متأثر از عوامل طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی گوناگونی بوده است که با در نظر گرفتن این عوامل در حوزه‌های گوناگون علمی مانند جغرافیایی (طبیعی و انسانی – شهری و روستایی)، تاریخی، جامعه شناسی، علوم اقتصادی ، سیاسی و… ‌می‌توان جریان شکل‌گیری شهر و برقرار شدن زندگی شهری یا شهرنشینی را از سپیده دم تا تکوین و شکوفایی آن، بررسی کرد. گستردگی جغرافیایی، تنوع ساخت فضایی- کالبدی، اهداف، انگیزه‌ها و شیوه‌های بیش و کم متفاوت استقرار در مکان‌های گوناگون، نقش جامعه، اقتصاد، فرهنگ و … در پویایی شهرها و اثرگذاری شهرها بر جنبه‌‌های گوناگون زندگی انسان و دَه‌ها دلیل دیگر باعث شده‌اند تا شهرنشینی همچنان نیازمند مطالعات و کاوش‌های گسترده و دامنه دار از دیدگاه تاریخی باشد.
امروزه توجه به رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی شهری، اقتصاد شهری، جغرافیای شهری، و گروه‌های گوناگون شهرپژوهی در عرصه‌های تاریخی، باستان‌شناسی، فرهنگ و مدنیت و… برآمده از نیازهای اساسی جوامع به شناخت بستر و محیط زندگی و پویایی آن است. در این راه نظریه‌های گوناگون از سوی پژوهشگران رشته‌ها و عرصه‌های مختلف علمی ارائه شده که نشان‌دهنده اهمیت این موضوع در سطح منطقه‌ای و جهانی است. در چنین شرایطی، نقش پیشگامان مدنیت و سرزمین‌هایی که خاستگاه و بستر نخستین شهرها یا نخستین جوامع شهرنشین بوده و دوره‌های گوناگونی از بالندگی شهرنشینی را تجربه کرده‌اند، بیش از پیش نمایان ‌می‌شود.
شهر به عنوان بستر پویایی و تکوین هر جامع? برخوردار از ویژگی‌ها و مؤلفه‌های تمدن، ریشه در تلاش‌های جامعه‌ای دارد که با قدم و اندیشه در طی چندین هزاره زمینه‌های پیدایش و شکوفایی آن را فراهم آورده‌اند. از این رو‌ شهر می‌تواند نماد جوامعی باشد که بر شالوده و بنیاد و بر سیما و پیشینه مدنیت خود ‌می‌بالند.
در سرزمینی که به تعبیر تاریخی “ایرانشهر” یا “ایران‌زمین” خوانده می‌شود، شهر همواره پایگاه و پهن? انتقال دهنده دستاوردهای جامعه ایرانی در دوره‌های گوناگون بوده است. از این رو شهر و شهرنشینی در ایران ریشه و پیشینه کهن دارد. چندان که در سیر تکوین جامعه ایران توأمان با دیگر شیوه‌های زندگی، همچون روستانشینی و شبانکارگی، همواره سهم قابل تأملی داشته است. ساخت شهر و زندگی شهری یا شهرنشینی در ایران پیش از اسلام در دوره‌ای دست‌کم سه هزارساله به تجربه‌هایی نائل آمد که در دوره‌های گوناگون، بالندگی خود را نوید بخشید. شهر در ایران پیش از اسلام و پس از آن، از تلاقی و تعامل اندیشه‌ها و سنت‌های مختلف بهره برد و پویایی زندگی و تمدن بر اساس شهر و واحدهایی که زمینه بالندگی آن را فراهم آوردند(ده، روستا و…)، در ساختاری هماهنگ از فرهنگ، جامعه، اقتصاد و سیاست بر گستره جغرافیایی این سرزمین پایداری خود را بردوام نگه داشتند. از این رو، دست کم‌می‌توان باور داشت که به رغم رویدادهای گوناگونی که در طی هزاران سال بر سر شهرهای ایران گذشته و با آنها خو کرده و راه خود را پیموده‌اند، هنوز هم‌می‌توان به رغم گسترش پیوندهای میان شهرها در پهنه جهان صنعتی امروز نشانه‌های بالندگی‌های گذشته را به وضوح مشاهده کرد!
پس از اسلام با آنکه شهرهای ایرانی طی دو سده دچار آشوب‌های سیاسی و رکود اقتصادی شدند، اما در سده سوم قمری رو به توسعه گذاشتند و در عصر فرمانروایی دو دودمان سامانیان آل‌بویه، با تلاش‌های فکری اندیشمندان، شهرسازان و معماران بنیان شهرها در تلفیقی از هویت ایرانی _ اسلامی قرار گرفت.

پیشین? تحقیق:
دربار? شهر و شهرنشینی در ایران، تاکنون پژوهش‌های گوناگونی انجام گرفته است که هرکدام از دیدگاهی قابل تأمل و دربردارنده آگاهی‌هایی هستند. باستان‌شناسان در بررسی پیشین? شهرنشینی و چگونگی پیدایش و بالندگی نخستین شهر‌ها و تشخیص “شهر” از “غیرشهر” براساس کاوش‌های علمی، پژوهش‌های گوناگونی انجام داده‌اند. مطالعه این پژوهش‌ها برای بررسی خاستگاه و چگونگی پیدایش و بالندگی نخستین شهرها یا بستر کُهن‌شهر‌های ایران اهمیت فراوان دارد. کوشش‌هایی که در این زمینه انجام شده است در آغاز به تأثیر کاوش‌های باستان‌شناسی به صورت تک‌نگاشته‌هایی توسط محققان غربی در راستای گزارش‌های علمی کاوش‌ها به سامان رسید که در فصل یکم از بخش یکم این پایان‌نامه مورد توجه قرار گرفته‌اند. از دیگر سو کاوش‌های گوناگونی که به ویژه از سوی باستان‌شناسان روسی در دهه‌های 1950 تا 1960 انجام گرفت، برای بررسی وضعیت شهرهایی که در سده چهارم قمری خاستگاه سامانیان و در قلمرو آنها بودند، اهمیت بسیار دارد.2 اما در ایران پژوهش‌های درخور توجهی انجام شده که از آن میان است، آغاز شهرنشینی در ایران نوشته یوسف مجیدزاده به عنوان “نخستین اثر پژوهشی در ادبیات باستان‌شناسی فارسی” با موضوع شهرنشینی در ایران.3 از آن پس تلاش‌های دیگری توسط صادق ملک شهمیرزادی در قالب مقاله‌ها و کتاب‌های گوناگون4 و پژوهش اخیر سید منصور سیدسجادی تحت عنوان نخستین شهر‌های فلات ایران،5 شایان توجه و بررسی هستند. در پژوهش‌های تاریخی نیز کتاب نامدار شهر‌های ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان نوشت? ن. پیگولوسکایا6 تا به امروز جزو مهم‌ترین آثار پژوهشی در بررسی وضعیت شهر‌ها و شهرنشینی در دو دوره پارتیان (250 ق.م ـ 226 م) و ساسانیان (226ـ651 م / 31 ق) به شمار می‌رود. پژوهش‌های جغرافیایی پژوهشگرانی مانند و. و. بارتولد7 و گی لسترنج (گای لیسترانج)8 نیز نخستین تلاش‌های شهرپژوهی جغرافیایی در این زمینه به شمار می‌روند که در بررسی منابع و مآخذ مورد تأمل قرار گرفته‌اند.
مقاله مفصل “ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره اسلامی” نوشته احمد اشرف،9 در واقع نگرش جدیدی به بررسی تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران ایجاد کرد که هنوز پس از سه دهه از تاریخ تألیف آن، بررسی پژوهش‌های انجام‌گرفته نشان می‌دهد آن مقاله الگوی پژوهشی تاریخ شهرنشینی در ایران به شمار می‌رود! بررسی مفهوم شهر، بنیان‌گذاری، گسترش و زوال شهر‌ها، سیمای شهر‌ها، بنیان‌های زندگی شهری (دستگاه حکومت شهر، دستگاه مذهبی شهر، انجمن‌های صنفی) و رابطه شهر و ده و مفهوم مناطق شهری، مباحثی هستند که اشرف در این مقاله به آنها پرداخته است.
دو کتاب روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران و مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، نوشته حسین سلطان‌زاده،10 و برخی دیگر از کتاب‌ها و مقاله‌های وی پس از مقاله اشرف مهم‌ترین پژوهش‌هایی بودند که در چند ده? اخیر در این زمینه انتشار یافتند. هر دو کتاب سیر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران را دربر دارند، اما کتاب نخست مبتنی بر شکل‌گیری، بالندگی و اثرگذاری مراکز مذهبی شهر‌های ایران است و دومی که سیمای کلی موضوع شهر و شهرنشینی را دربرمی‌گیرد نگاهی است همه‌جانبه، اما به اختصار به این‌گونه مباحث پرداخته است: شهر و شهرنشینی در ایران، عوامل مؤثر در پیدایش شهر‌ها، عناصر و ساخت شهر، ویژگی‌های شهر و شهرنشینی در ایران ماند ساخت اجتماعی، شیوه اداره شهر، قواعد و مقررات شهر، رابطه شهر و روستا، همچنین بررسی عناصر و اجزای اصلی شهر مانند محله، بازار، مسجد، مدرسه، میدان، ارگ، و بارو، ویژگی‌های اقتصادی روستا در ایران و… .
کتاب از شار تا شهر نوشته سید محسن حبیبی11 که تحلیلی تاریخی است از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، بر پای? سیر تاریخ پیدایش و تکوین شهر در ایران و بر مبنای پایان‌نامه کارشناسی ارشد وی در سال 1355 تألیف شده است. تطبیق دو کتابِ مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران و از شار تا شهر نشان می‌دهد که کتاب نخست بیشتر بر پایه داده‌های تاریخی و پژوهش‌های مفصل در این زمینه سامان یافته است، اما در کتاب از شار تا شهر، گاه مواردی بیان شده است که نیاز به بررسی‌های بیشتر دارد و در پایان‌نامه حاضر برخی از این موارد برشمرده شده‌اند. با این همه، هر دو اثر و در پیوند با آنها مقاله احمد اشرف جزو مهم‌ترین پژوهش‌هایی بوده‌اند که مورد توجه نگارنده قرار گرفته‌اند.
در میان پایان‌نامه‌هایی که در زمینه شهرپژوهی نوشته شده است، پایان‌نامه دکتری شهرام یوسفی‌‌فر با عنوان ساختار اقتصاد شهری در ایران دوره سلجوقیان،12 بیشتر مورد توجه و استفاده نگارنده بوده است. این پایان‌نامه پژوهشی است مفصل در تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران که البته ساختار تحقیقی آن در این زمینه مبتنی بر پژوهش‌های پیش‌گفته، بوده است. بخش قابل‌توجهی از این رساله‌ منبع‌شناسی مفصل پیرامون پژوهش دربار? شهر‌های ایران، سیر تاریخ پیدایش و تکوین شهر در ایران، عناصر کالبدی شهر و ویژگی‌های زندگی شهری اعم از اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و به ویژه ساختار اقتصادی را دربرمی‌گیرد. اگرچه موضوع رساله، اقتصاد شهری در دور? سلجوقیان است اما کلیاتی که دربار? تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران تا پایان دور? سلجوقیان و در برخی موارد پس از آن ارائه می‌دهد، در جای خود پژوهشی مفصل و مستقل از موضوع به شمار می‌رود. بازشناسی مفهوم شهر از دیدگاه اقتصاد شهری، جامعه‌شناسی شهری، مفهوم تاریخی شهر در ایران و مباحثی از این دست در واقع بحث‌های مهمی هستند که از دیدگاهی برای نخستین‌بار از نظر تاریخی مورد تأمل قرار گرفته‌اند، تا آن جا که وی را به ارائه تعریفی مفصل از شهر براساس مطالعات تاریخی رهنمون کرده است. برخی از موضوع‌های پیشنهادی در این رساله برای انجام پژوهش مفصل‌تر مورد توجه نگارنده بوده که به آنها پرداخته شده است؛ مانند عناصر کالبدی در شهر‌های ایران (فصل دوم از بخش یکم)، مفهوم شهر در ایران (فصل سوم از بخش یکم) و بررسی مفهوم شهر در زبان و ادبیات رایج در ایران در دوره‌های گوناگون، بازشناسی سلسله مراتب ارضی ـ اداری در تقسیمات کشوری مانند دستکرت، دیه، تسوک، روستا، کوره، قصبه و مصر، استان و مفاهیم دیگری از این دست.
مجموعه مقالات شهر‌های ایران به کوشش محمدیوسف کیانی در چهار جلد از مهم‌ترین آثار پژوهشی است که به ویژه در بررسی ساخت شهر در ایران و کالبد شهر‌ها تألیف شده‌اند. مقالات این کتاب را پژوهشگرانی تألیف کرده‌اند که هر یک دربار? موضوعی که به آن پرداخته‌اند، صاحب‌‌نظر بوده و یا پژوهش‌های باستان‌شناختی و شهر‌سازی پیرامون شهر‌های گوناگون ایران انجام داده‌اند. دیگر کتاب شایان توجه همراه با این اثر، پایتخت‌های ایران13 است که آن هم به کوشش محمدیوسف کیانی مجموعه‌ای از مقالات پژوهشگران حوزه‌های علمی باستان‌شناسی، تاریخ‌ و شهر‌سازی را دربرمی‌گیرد.14 شهرنشینی در اسلام که مجموعه‌ای است از مقالات علمی کنگر? بین‌المللی شهرنشینی در اسلام15 پیرامون ساخت شهر، زندگی شهری، اقتصاد شهری، مفاهیم در پیوند با شهر و… از دیگر آثاری است که پژوهشگران مباحث شهرپژوهی و تاریخ در مرکز “مطالعات فرهنگی خاورمیانه‌ای توکیو” به سامان رسانده و در سال 1383 به فارسی برگردانده شده است.16
مجموعه مقاله‌های سه دوره کنگر? تاریخ معماری و شهرسازی ایران در ارگ بم از مهم‌ترین اقداماتی است که تاکنون در راستای شهرپژوهی در ایران براساس معماری و شهرسازی انجام شده است. این کنگره‌ها توسط سازمان میراث فرهنگی کشور و به کوشش باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی در سال‌های 1374، 1378، 1385 برگزار شدند که مقاله‌های ارائه‌شده در سه مجموعه انتشار یافته‌اند. این مقاله‌ها پیشینه تاریخی شهر‌ها، پیدایش و تکوین شهر‌ها، عناصر کالبدی و معماری شهر‌ها، شهرنشینی و مفاهیم در پیوند با شهر و شهرنشینی و دیگر موضوع‌های شهرپژوهی را دربرمی‌گیرند.
چنان که در آغاز این نوشتار اشاره شد، دربار? تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دور? سامانیان نیز پژوهش‌‌های قابل توجهی انجام گرفته است که از آن میان است پایان‌نامه‌های دور? دکتری جواد هروی دربار? اوضاع سیاسی و اجتماعی آن دوره و محمدرضا ناجی دربار? فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره سامانیان. پیش از این آثار نیز پژوهش‌های برجسته‌ای توسط پژوهشگران این عرصه انجام شده است که از آن میان است تألیفات ریچارد نلسون فرای به ویژه دربار? بخارا و همچنین اثر پژوهشی آدام متز دربار? تمدن اسلامی در سد? چهارم که در این آثار به شهر و شهرنشینی این دوره نیز پرداخته‌اند.
از این گذشته برخی پژوهش‌های دیگر در راستای ماهیت شهرهای قلمرو اسلام (مدینه اسلامی) به ویژه در سده‌های میانه مورد توجه هستند که در بحث پیرامون منابع تحقیق در بخش تاریخ‌های محلی و در بحث دربار? عناصر کالبدی و مفهوم شهر معرفی شده‌اند.
قلمرو زمانی و مکانی پژوهش:
بررسی تاریخی شهر و شهرنشینی در ایران، گواه از آن دارد که، سد? چهارم قمری (دهم میلادی) جزو درخشان‌ترین دوره‌های شکوفایی در تحولات شهر به شمار‌می‌رود. در این مقطع زمانی و در گستره‌ای عظیم از قلمرو فرهنگی- تاریخی ایران، کهن‌شهرهای ایرانی پیونددهنده و تکمیل کنند? شهرسازی و بستر شکوفای ارائ? شیوه‌های شهرنشینی متناسب با سنت‌های مدنی ایرانی در دور? اسلامی بوده‌اند. در این میان، دور? زمانی سامانیان مهم‌ترین نقش را در تلفیق همه جانب? دو ساختار کهن و نوین ایرانی و ایرانی- اسلامی، ایفا کرد. بدین ترتیب، عملاً راه را برای بالندگی ساختار شهری در مقوله‌ها و مؤلفه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی هموار کرد.
در این پژوهش تلاش بر آن بوده تا ضمن بررسی پیشین? شهر و شهرنشینی در ایران از نخستین نشانه‌های پیدایش شهر تا دور? سامانیان و ضعیت آن با تأکید بر شکل شناسی شهرها در این دوره مورد مطالعه قرار گیرد تا از این راه بهتر بتوان به تحولات ساخت فضایی- کالبدی شهر در سد? چهارم قمری پرداخت. از این رو، چنان که در بخش‌ “سامانِ پژوهش” بیان خواهد شد، متناسب با سیر تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران تحولات شهر و شهرنشینی در پیوند با ساختارهای فرهنگی و اقتصادی و با تأکید بر ساخت شهر در ایران مورد پژوهش قرار گرفته است. دوره‌بندی زمانی این بخش نیز بیش‌تر بر اساس تغییرات کالبدی و شرایط و ویژگی‌های زندگی شهری در ایران بوده است. با این مقدمه، شهر در دور? سامانیان از آن جا که در تأثیر و تأثر دیگر بخش‌های ایران بوده است و با تأکید بر سده‌های نخستین اسلامی و بازشناسی آن در سد? چهارم قمری مورد پژوهش قرار گرفته است. در این باره، دور? حکمرانی دودمان سامانی که تقریباً اثرگذاری سیاسی آن از حدود ده? 270 قمری تا واپسین سال‌های سد? چهارم را در بر‌می گیرد و دور? اوج اقتدار این دودمان مصادف است با دور? آل بویه در غرب ایران و اواخر آن همزمان است با قدرت گرفتن غزنویان در بخش‌های شرقی ایران، بررسی شده است.
پیداست که خراسان بزرگ یا خراسان و ماوراءَالنهر و بخش‌های در پیوند با آن مانند پهن? شمالی، مرکزی و جنوبی ایرانِ تاریخی از نظر مکانی قلمرو این تحقیق را در بر‌ می‌گیرند. شهر و شهرنشینی در این دوره و در سراسر ایران، تحت امر حکومت‌های گوناگون یا در تسلط سیاسی- دینی دستگاه خلافت، به سان دیگر دوره‌ها متأثر از سیاست‌های حکومتی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بیش و کم یکسانی قرار گرفته بود. از دیگر سو راه‌های تجاری به عنوان رشته‌ای به هم بافته، شهرها را از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب ایران به هم پیوند داده بودند. از این رو در قلمرو مکانی پژوهش، به دیگر بخش‌های ایران از جمله قلمروهای جغرافیایی و فرهنگی، گرگان و مازندران، جبال (کوهستان- بخش‌های غربی کوهستانی ایران)، اصفهان، فارس، کرمان، یزد، سیستان و مکران (بلوچستان) تا کرانه‌های سند نیز اشاره‌های چندی صورت گرفته است. بی‌تردید خاستگاه سامانیان در بخش‌های شرقی ایران و با تأکید بر “شهرواحه‌های سغد”، مهم ترین قلمرو جغرافیایی این تحقیق بوده که از آن میان کناره‌های رود سغد و شهرهای آن، دو فصل پایانی این پایان‌نامه را با عنوان “شهرواحه‌های سغد” و “بخارا” به خود اختصاص داده‌اند.

بیان مسئله و فرضی? تحقیق:
عوامل اجتماعی – اقتصادی (دهقانان، روستاها، تجارت، امنیت اقتصادی و…) و نوع سیاست سامانیان در پویایی اقتصادی- اجتماعی شهرهای ماوراءالنهر و خراسان و شکوفایی شهرنشینی نقش مستقیم داشته‌اند. در اثر چنین عواملی، شهرها گسترش یافتند، رو به توسعه گذاشتند و شهرنشینی به اعتلای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نائل آمد. نتیجه چنین امری می‌تواند اثرگذاری شهر و شهرنشینی در شکوفایی فرهنگ و تمدن باشد. از این‌رو گمان می‌رود ساختار شهرهای عصر سامانی که آمیزه‌ای از شهر ایرانی و چهره اسلامی آن عصر بوده است، بستر مناسبی برای اعتلای جامعه و فرهنگ به وجود آورده بود. شناخت ساختار شهرها، روابط درونی و برونی هر شهر، و نظام و مشخصه‌های اجتماعی شهرها در آن دوره می‌تواند به الگوشناسی یکی از مهم‌ترین دوره‌های شهرنشینی در ایران کمک کند. از این رو دستاورد پژوهش پیش‌رو می‌تواند از طریق بازشناسی و نقادی عقلانی داده‌های تاریخی، به روشن شدن نسبت شهر و شهرنشینی در عصر حاضر با گذشته تاریخی آن در عصر سامانیان و یافتن پاسخ منطقی برای بررسی مشکلات شهرنشینی و چگونگی حل آن کمک کند. امری که به متخصصان این موضوع در دیگر رشته‌ها مربوط خواهد شد.
ویژگی بارز این دوره در مقایسه با دوره‌های پیش و پس از آن، گسترش شهرنشینی در مقابل کوچ نشینی است. سه سده از حضور فاتحان عرب گذشته و ترک‌زادگان اگرچه در جامعه ایران راه یافته اما ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهرها را چندان که باید تحت تأثیر قرار نداده بودند. دهقانان به عنوان گروه اثرگذار و یکی از مهمترین عوامل در پایداری ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، شیوه تولید روستایی و از آن پس صنعت و بازرگانی را رونق داده و به مرور، شهرها بستر شکوفایی صنایع گوناگون، شدند. گمان می‌رود که هر شهر تا اندازه‌ای تحت تأثیر گونه‌ای نظام اقتصادی تک‌محصولی و یا چند‌محصولی (در عرصه تولید) و مبادلات تجاری داخلی و خارجی (در عرصه بازرگانی) بوده و از این‌رو راه‌های تجاری را به خود معطوف می‌داشته است؛ هم چنان‌که، بازارها و اصناف گوناگون در هر شهر نظام اقتصادی را متحول می‌کردند. از آن گذشته، معماری و شهرسازی، امنیت و گسترش جاده‌های تجاری، توسعه شهرنشینی، و در پرتو چنین دستاوردهایی، پویایی نهادهای مدنی گواه ازآن دارند که در این دوره، شهرها نقش مهمی در شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی_اسلامی داشته‌اند. بیشترین تعداد دانشمندان عرصه‌های گوناگون علمی در این زمان از شهرهای قلمرو سامانیان و دیگر حکومت‌های ایرانی پیرامون آنان به‌پاخاستند. این عصر را دور? بالندگی خردورزی خوانده‌اند که بارزترین نشانه آن را می‌توان در آثار ادبی – که در پیوند با این دوره و به ویژه در بخش‌های شرقی ایران نگارش یافتند – جستجو کرد. دوره‌ای که در آن، روزنه‌های نوینی از عرصه‌های گوناگون علمی گشوده شد. در بیش‌تر حوزه‌ها و نحله‌های فکری- علمی مانند فلسفه، علوم ریاضی و هندسه، جبر و فیزیک، پزشکی و داروسازی، علوم ادبی و اجتماعی، تاریخ و جغرافیا، علوم دینی، فقهی و کلامی و … و در هم? علوم عقلی و نقلی دستاوردهای قابل تأمل و تأثیرگذاری به دست آمد. در پیوند با موضوع مورد پژوهش، شهر و شهرنشینی، بیش‌ترین کتاب‌های جغرافیای تاریخی نیز در زمینه‌های اقلیم‌شناسی، شهرشناسی، مسالک و ممالک، تاریخ‌های محلی و … برای بیان دستاوردهای شهرها و نشان دادن نقش شهرها در توسعه راه‌ها در این دوره نوشته شدند. اگرچه در آن دوره در سراسر ایران‌زمین، شهر و شهرنشینی رونق داشت، اما در اینجا بیش‌تر تأکید بر شهرهایی است که در خاستگاه حکومتی سامانیان قرار داشتند.از این رو چند پرسش قابل تأمل است که تلاش می‌شود بر اساس آنها، تداوم و بالندگی شهر در این دوره تشریح شود:
پرسش اصلی:
? با توجه به رشد شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان، عوامل اصلی در این مسئله به کدام حوزه از اوضاع اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی تعلق داشتند؟
به تعبیر دیگر:
?عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی(دهقانان، روستاها، ساختار اقتصاد شهری و… ) و اقدامات سیاسی سامانیان تا چه اندازه در شکوفایی شهرها و شهرنشینی در دور? سامانیان تأثیر داشتند؟
در این راستا به برخی از پرسش‌های فرعی نیز بایستی پاسخ منطقی داده شود:
? شهر و شهر نشینی در دوره سامانیان بر چه شالوده و پیشینه‌ای استوار بود و آن پیشینه در بالندگی آن چه تأثیراتی داشت؟
? سامانیان چگونه توانستند پس از یک دوره رکود زندگی شهری پس از اسلام، با توسعه فضاهای شهری و اعتلای شهرنشینی، زمینه‌های شکوفایی تمدن ایرانی _ اسلامی را فراهم آورند؟
از این رو بایستی سلسله علت‌هایی مورد بررسی قرار گیرند که در تکوین و بالندگی شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان تأثیر داشته‌اند. در بررسی علل و یافتن پاسخ مناسب به این فرضیه (بالندگی شهر و شهرنشینی در دوره سامانیان)، طرح کلی پژوهش بر پیشین? تاریخی مفاهیم و موضوعات در پیوند با این مسئله، مبتنی خواهد بود. از دیگر سو، متناسب با پیشین? تاریخی شهر و شهرنشینی در ایرانِ پیش از دور? سامانیان مسئل? اصلی تحقیق، چرایی بالندگی شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان بوده است که ضمن پاسخ‌یابی برای پرسش اصلی و بررسی عوامل مؤثر در این مسئله، نقش سامانیان در هر موضوع مورد توجه بوده است.

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید