آنچنان مهم هستند که جهت سازمان را تعیین می کنند (واترز10، 1384،13-12).
2-2-2- مفهوم لجستیک
تعاریف گوناگونی برای لجستیک ارائه شده است که هر کدام منشأ متفاوتی داشته و در جای خود قابل بررسی است:
“در لغت نامه آکسفورد، ذیل واژه لجستیک چنین آورده شده است: لجستیک عبارتست از علم و عمل جابجایی، انبار کردن و ذخیره سازی کالاها و امکانات”.
قابلیت و توانایی لجستیک می تواند سهم مهمی در دستیابی به عملکرد بهتر و مزیت رقابتی پایدار داشته باشد .
لجستیک، فعالیت‌های مرتبط با دریافت، حمل و نگهداری و تحویل کالا به مشتری را شامل می شود، به عبارت دیگر، لجستیک شامل تکمیل و یکپارچه کردن عملیات و اطلاعات مورد نیاز در حمل و نقل، ارائه تولید و خدمات، امور موجودی‌ها، حمل و جابجایی مواد، بسته بندی و توزیع است (جوانمرد، 1383، 1).
به طور کلی می توان گفت که لجستیک عبارتست از برنامه ریزی، اجرا و کنترل به منظور رسانیدن مواد اولیه به مراکز تولیدی تا رسیدن محصول به دست مشتری که در این میان بخش توزیع مواد و محصولات دارای اهمیت است به خصوص هنگام توزیع محصول یعنی زمانی که مواد اولیه تبدیل به محصول شده اند و هزینه‌های توزیع لجستیک شامل هزینه ایجاد انبار، حمل کالا و نگهداری موجودی در راه انبار می باشد (غضنفری و سیدحسینی، 1387، 117).
ولی جامع ترین تعریفی که تا کنون در زمینه لجستیک ارائه شده از سوی آقای پیترسون است: “لجستیک متشکل از کلیه فعالیت‌های پشتیبانی مأموریت عمده سازمان است که شامل مواد، ذخیره سازی، برنامه تولید، حمل و نقل، بسته بندی، توزیع، طراحی سیستم‌ها، اطلاعات لجستیک، مدیریت و مهندسی سیستم‌های پشتیبانی، مهندسی چرخه زندگی و خدمات مشتری است”. که این تعریف شامل چهار دیدگاه است:
الف) دیدگاه لجستیک نظامی
ب) مدیریت سیستم‌های لجستیکی در ابعاد اقتصادی، بازاریابی و توزیع اطلاعات.
ج) دیدگاه تخصصی مهندسی در لجستیک در زمینه حمل و نقل، بسته بندی، جابجایی مواد، طرح‌های فنی، تحقیق در عملیات، کنترل کیفیت و خدمات مشتری.
د) دیدگاه لجستیک تولید که برای دسترسی به اهداف خود از مهندسی لجستیک و مدیریت سیستم‌ها سود می برد (مشبکی، 1387، 80-81).
لجستیک یکی از مقوله‌هایی است که نیازمند اندازه گیری است، از طرف دیگر، عدم توان اندازه گیری‌های اولیه لجستیک (شامل نتایج کوتاه مدت از قبیل کارایی، نرخ ورودی و خروجی) در موقعیت‌های رقابتی امروز بسیار واضح بوده و شرکت‌های موفق در صنایع دریافته اند که برای رسیدن به سطح بالاتر سرویس دهی به مشتری، محتاج تخصص بیشتر در لجستیک می باشند (خلج، 1383، 2).
لجستیک هنگامی که به طور دقیق تهیه و اجرا شود، موجودی‌ها را به آسانی به فروش می رساند و موجب افزایش منابع و کاهش هزینه‌هاست؛ ولی باید دانست که لجستیک خود نیز هزینه بر است که تخمین آن مشکل می باشد (جوانمرد، 1383، 3).
با شناخت قابلیت‌ها و عوامل مؤثر و بالقوه فعالیت‌ها و طبقه بندی آنها می توان ضعف ارائه خدمت به مشتریان در دوره‌های قبل را تا حد زیادی اصلاح کرد. اصلاح عملکرد و طرز رفتار در موقعیت‌های مناسب و به موقع غیر ممکن نیست، مشتریان می توانند با پیشنهاد و انتقاد و نیز اظهار عقیده در اصلاح طرز رفتار و عملکرد لجستیک کمک کنند. اگر سازمانی سیستم ارائه خدمت خود را اصلاح نکند، عدم کارایی سیستم لجستیک آن در آینده به صورتی وحشتناک آشکار می گردد.
به طور کلی می توان بیان کرد که هدف کلی لجستیک، موفقیت در دستیابی به اهداف تعیین شده در سطح ارائه خدمت به مشتریان، با کمترین هزینه ممکن است. لجستیک در جزئیات و پیچیدگی کارها درگیر می شود و مدیران لجستیک مسئول برنامه ریزی و اجرای این عملیات هستند و از دیدگاه مدیریت لجستیک داشتن کارایی در عملیات لجستیک حائز اهمیت بوده و می تواند به عنوان یک بنیان در استراتژی کلی شرکت مطرح شود. در جدول 1-2 مراحل و مراتب یکپارچگی11 لجستیک ارائه شده است.
عملیات لجستیک نوعی ارائه خدمت محسوب می شود مثلاً برای توزیع محصول تولیدی فعالیت‌هایی مثل حمل و نقل، ارائه خدمت محسوب می شود که به ارزش افزوده یا ماهیت تولیدی چیزی اضافه نمی کند. زمانی که با دقت به موضوع نگریسته شود، مشخص می شود که لجستیک چیزی به ارزش افزوده اضافه نمی کند ولی هدف نهایی در انجام تولید، فروش و رساندن تولیدات به مصرف کننده (بازار) است که توسط لجستیک انجام می گیرد. در این زمینه هر چه عملیات دقیق، خوب و قابل رقابت تر طراحی و اجرا گردد، رشد و توسعه سازمان بهتر خواهد بود و مدیریت لجستیک به عنوان هماهنگ کننده زنجیره فعالیت‌ها نقش اصلی و اساسی را ایفا می کند. به عبارتی مدیریت لجستیک در سودآور بودن، رقابتی بودن و موفقیت سازمان در محیط‌های متلاطم امروزی سهم بسزایی دارد. به هر حال، برای ایجاد کارایی در لجستیک باید عملیات به صورت یکپارچه طراحی و تدوین شوند (جوانمرد، 1383، 6).
جدول 1-2 مراحل و مراتب یکپارچگی لجستیک
مرحله الف) موقعیت استراتژیک و رقابت جهانی
در این مرحله چگونگی انتخاب شیوه رقابت با چهار فرآیند اساسی زیر امکان پذیر است:
1- توجه به ارزش‌های مشتری 2- برنامه ریزی استراتژیک 3- طراحی سیتم اجرا و نظارت 4- سیتم اصلاح و بازنگری.
این فرآیندها، فرآیندهای مورد نیاز کسب و کار در کلاس جهانی امروز است که تحت عنوان فرآیندهای جهانی مطرح می شوند. همه شرکت‌ها باید فرآیندهای جهانی را برای بقای طولانی مدت و رشد و توسعه مورد توجه قرار دهند. مرحله ب) صلاحیت
شرکت‌ها باید محیط و فضای اساسی عملکرد خود را برای دستیابی به فرآیندهای جهانی فراهم و زمینه جهانی شدن را ایجاد کنند. هر شرکتی که در این مورد “اصل صلاحیت” را در نظر داشته باشد به عنوان شرکت ممتاز مطرح خواهد بود (میزان صلاحیت یعنی اندازه کلاس جهانی).مرحله ج) چرخه عملکرد
چرخه عملکرد یعنی ساختار عملیاتی برای اجرای لجستیک در طول یک دوره زمانی، ساختاری که موجب پیوستگی عناصر و وظایف زنجیره لجستیک می شود و آنها را با یکدیگر پیوند می زند. تأمین مواد و قطعات کارخانه تولیدی، انبارها، پشتیبانی و توزیع فیزیکی به عنوان عناصر و حلقه‌های این چرخه محسوب می شوند. مرحله د) وظایف
ایجاد فضا و محیط تخصصی یکپارچه به عنوان یک بخش اساسی عملیات است که باید به جای وظایف تکی فرآیندها به عنوان یک جزء واقعی و مکمل لجستیکی در نظر گرفته شود.مرحله ه) مشاغل تخصصی
مشاغل تخصصی باید در مرحله وظیفه تعیین و تعریف شوند تا به صورتی مناسب به پشتیبانی و اجرای لجستیک کمک کنند.منبع: (همان منبع ، 7)
یکی از مهم ترین بخش‌های لجستیک، مدیریت حمل و نقل (شرکت‌های حمل جاده ای، خطوط هوایی، راه آهن، شرکت‌های کشتیرانی یا ناوگان‌های خصوصی حمل و نقل) می باشد. مدیریت توزیع نیز با فعالیت‌های بسته بندی، ذخیره سازی و حمل و نقل مواد از باراندازها، انبارها و فروش مواد سر و کار دارد.
گارلند چو و دیگران12 عملکرد لجستیک را مجموعه‌‌ای از کارایی و اثربخشی معرفی می نمایند. آنها لازمه شناخت دقیق عملکرد لجستیک را شناسایی 7 مورد: اثربخشی، کارایی، کیفیت، بهره وری، کیفیت زندگی کاری، نوآوری، سودآوری و قابلیت بودجه بندی بر می شمارند (خلج، 1383، 2).
لجستیک و مدیریت توزیع شامل کلیه فرآیندهای انتقال کالا از تأمین کنندگان به تولیدکنندگان، تا مراکز توزیع و تا نقطه نهایی می باشد. این فرآیندها شامل بسته بندی و حمل، آماده کردن مستندات، مدیریت موجودی و انبار، برنامه ریزی و مدیریت حمل ونقل، تبادل سفارشات13، لجستیک معکوس، مسیریابی و تحویل می باشد.
کرنی و همکاران14 مشخصات سیستم لجستیک را “تمرکز بر روی کیفیت سرویس دهی لجستیک”، “داشتن دورنمای فرآیندی” و “تأکید بر اهمیت مشتری” بر می شمارند. کریس کاپلیس و همکاران بطور اخص مشخصه‌های یک سیستم مناسب اندازه گیری عملکرد لجستیک را به شرح ذیل بیان می کنند:
1- یک سیستم اندازه گیری عملکرد لجستیک بایستی “جامع”15 باشد.
2- یک سیستم اندازه گیری عملکرد لجستیک بایستی “قابل اثبات” و دارای “ریشه یابی علی”16 باشد.
3- یک سیستم اندازه گیری عملکرد لجستیک بایستی دارای “یکپارچگی عمودی”17 باشد.
4- یک سیستم اندازه گیری عملکرد لجستیک بایستی دارای “یکپارچگی افقی”18 باشد.
5- یک سیستم اندازه گیری عملکرد لجستیک بایستی دارای “قابلیت مقایسه داخلی”19 باشد.
6- یک سیستم اندازه گیری عملکرد لجستیک بایستی “مفید”20 باشد (واترز21 ، 1384، 8-9 )
2-2-3- عوامل و اجزای لجستیک
برای اجرای مأموریت‌ها و دسترسی به اهداف لجستیکی،