ستر رودخانه
با افزایش طغیان رودخانه ، عرض ، عمق و نیز سرعت جریان رودخانه افزایش می یابد. و این متغیر ها به طور منظم با هم ارتباط دارند.
طغیان رودخانه= عرض رودخانه * عمق رودخانه* سرعت جریان
افزایش در هر کدام از این عوامل مانند عرض ، عمق یا سرعت طغیان را افزایش و در مقابل کاهش در هرکدام طغیان را کاهش می دهد. در چنین نظام رودخانه ای اگر تغییری در قسمتی از آن صورت گیرد به طور فعال موازنه ای در تغییر دو قسمت به وجود می آید که موازنه دینامیک نامیده می شود( خالدی ، 1380، ص196).
2-1-6- عوامل حوضه ای
شکل هیدروگراف سیلاب در مقطع معینی از رودخانه و یا در خروجی حوضه و،تغییرات بده جریان،بده اوج(حداکثر)،حجم و تداوم سیلاب را نشان می دهد.شکل و اندازه این هیدروگراف تابع عوامل چندی از ویژگی های حوضه مثل وسعت حوضه، شکل حوضه، شیب حوضه، شبکه آبراهه ای می باشد.
2-1-7- شکل حوزه
شکل حوزه زهکشی که بر سطح مستوی نقشه تصویر شده است بر ویژگی های هیدرو گراف دبی خروجی تاثیر می گذارد . حوزه های طویل با نسبت شاخه های زیاد میزان حداکثر دبی را تقلیلی می دهند در حالی که حوزه های مدور با نسبت شاخه های کم موجبات افزایش دبی حداکثر را فراهم می آورند .
2-1-8- پروفیل طولی و شیب رودخانه
منظور از پروفیل طولی رودخانه منحنی تغییرات ارتفاع بستر رودخانه در طول مسیر رودخانه نسبت به ارتفاع مبنا ( دهانه خروجی حوزه ) در سطح افق می باشد . از آنجایی که قدرت تخریب رودها مستقیما به سرعت جریان آب بستگی دارد ، شیب بستر دارای اهمیت ویژه ای است.
2-1-9- شیب(slope)
شیب زمین معادل تانژانت زاویه ای است که سطح زمین با افق می سازد ، به عبارتی نسبت اختلاف ارتفاع بین دو نقطه زمین بر فاصله افقی بین آن دو نقطه می باشد . شیب اثرات مستقیم بر روی واکنش هیدرو لوژیک حوزه ها دارد به عنوان مثال سرعت جریان های سطحی بطور مستقیم به شیب بستگی دارد اما میزان نفوذ آب با افزایش شیب کاهش می یابد .
2-1-10- زمین شناسی و خاک شناسی
عکس العمل سازندهای مختلف زمین شناسی و خاک تولید شده از آنها تاثیر به سزایی در تولید رواناب سطحی و مقدار شدت آن دارد.سیمای عمومی حوضه ،چگونگی فرسایش پذیری ،تراکم و الگوی زهکشی و مالا تولید رواناب سطحی همگی متاثر از زمین شناسی حوضه می باشد.ویژگی های سنگ شناسی و لایه بندی سازندهای مختلف میزان نفوذپذیری آب به درون زمین و خاک و چگونگی آبهای زیرزمینی را تحت تاثیر قرار می دهد که نتیجه آن تسریع در تجمع رواناب و یا تاخیر در آن بوده و بر سیل خیزی حوضه اثر می گذارد.چگونگی تخلیه آب زیر قشری و آبهای زیر زمینی کم عمق به رودخانه که متاثر از ویژگیهای زمین شناسی است.بر روی حرکت آب پایه ودر نتیجه بده سیلابی اثرمی گذارد (شرکت جهاد تحقیقات آب و آبخیز داری،1379).
2-1-11- ویژگی های پوشش گیاهی
بی تردید وجود پوشش گیاهی در سطح حوضه به دلیل اثراتی که در مولفه سیکل هیدرولوژی در مقیاس حوضه دارد،از عوامل کاهش دهنده سیل خیزی یک حوضه می باشد.بسیاری از متخصصان آبخیزداری ،حفاظت خاک و جنگل و مرتع بر این اعتقاد هستند که در اراضی جنگلی سیلاب کمتر تولید می شود یا اصلا رخ نمی دهد.پاره ای دیگر از متخصصان بر این باورند که گرچه وضعیت پوشش گیاهی سطح حوضه اثرات بسیار زیادی در کاهش سیلاب های با احتمال زیاد (دوره بازگشت کم) و همچنین جلوگیری از فرسایش خاک و انتقال رسوب دارد ولی نقش آن در سیلاب های مهیب با احتمال کم(دوره بازگشت زیاد)مختصر می باشد.بررسی های چندی برای روشن شدن نقش پوشش گیاهی در کاهش بده حداکثر و حجم سیلاب در اقصی نقاط دنیا انجام شده است.میزان زیاد بارندگی به مفهوم رخداد سیل نیست.بلکه شدت بارندگی است که می تواند منجر به تولید سیلاب گردد.تحقیقات نشان می دهد که بارانهای شدید و کوتاه مدت،بویژه بارندگیهای بیش از 100 میلیمتر در یک شبانه روز منجر به تولید سیلاب خواهد شد..به طور کلی حداقل بارندگیهای با دوره بازگشت 5 ساله این توانایی را برای تولید سیل دارند (وهابی،جلیل).
2-1- 12- ویژگیهای اقلیمی و عوامل مؤثر بر آب و هوای حوضه
در مطالعه و بررسی شرایط آب و هوایی یک منطقه لازم است که ابتدا عوامل بوجود آورنده اقلیم آن منطقه و یا عوامل مؤثر بر آن اقلیم مورد مطالعه و دقت نظر قرار گیرند. بدون شناخت این عوامل، بررسی، تجزیه و تحلیل و پیش بینی شرایط آب و هوایی منطقه ممکن نیست.
آب و هوای محدوده مورد مطالعه تحت تأثیر دو دسته عوامل قرار می‏گیرد.
یک دسته عوامل محلی را شامل می‏شود و دسته دیگر عوامل بیرونی.
عوامل محلی آنهایی هستند که در خود محل قرار دارند و اثر آب و هوایی آنها از سالی به سال دیگر چندان تفاوتی ندارد (علیجانی، بهلول، 1381). مثلاً زاویه تابش خورشید ظهر اول مهر ماه در حوضه آبریز چوبر شفت در هیچ سالی تغییر نمی‏کند. و یا اینکه ارتفاع حوضه از سطح دریا حداقل برای چندین هزار سال ثابت است. در مجموع باید گفت که عوامل محلی به ویژگیهای خود حوضه شامل موقعیت و عرض جغرافیایی، ارتفاع(توپوگرافی) و دوری و نزدیکی به دریا( به مناطق رطوبتی) بستگی دارد.
عوامل بیرونی آنهایی هستند که در داخل منطقه مستقر نیستند و از بیرون وارد کشور و منطقه شده و اقلیم آن را کنترل می‏کنند. سیستمهای فشار و توده‏های هوا جزو این گروه به حساب می‏آیند. عوامل بیرونی ذاتی کشور ایران نیستند و فراوانی وقوع آنها نیز همیشه ثابت نیست. ورود آنها به ایران و محدوده مورد مطالعه تابع سیستمهای آورنده آنهاست، یک سالی بیشتر می‏آیند و یک سال دیگر ممکن است اصلاً نیایند. مثلاً یک سالی ممکن است بر اثر ورود فراوان سیکلونهای مدیترانه‏ای بارندگی زیاد رخ دهد و یک سال دیگر به دلیل نیامدن آنها بارندگی رخ ندهد. (علیجانی، بهلول، 1381)
عوامل بیرونی به دو دسته تقسیم می‏شوند. دسته اول آنهایی هستند که بر اثر گسترش سیستمهای فشار نواحی مجاور ایران مانند فرابار سیبری در فصل سرد مخصوصاً زمستان منطقه را تحت تأثیر قرار دهند و دسته دوم عواملی هستند که از سرزمینهای دورتر مانند دریای مدیترانه، اقیانوس اطلس و غیره وارد منطقه می‏شود که این عوامل بوسیله سیستمهای فشار سیاره‏ای به ایران می‏رسند و به محدوده مورد مطالعه هدایت می‏شوند. عمده‏ترین این عوامل عبارتند از سیکلونهای مدیترانه‏ای، موجهای کوتاه بادهای غربی، جبهه قطبی و غیره. تمام این سیستمها در داخل بادهای غربی تشکیل و حرکت می‏کنند و ورود انها به ایران به پیشروی و گسترش بادهای غربی بسته است. ورود این عوامل بارندگیهای داخل ایران را سبب می‏شوند.
2-1-13- عوامل ناشی از بهره برداری و دخالت انسان
– بهره برداری نادرست از منابع طبیعی
روند تخریب جنگلها و مراتع نیز فقیر شدن تدریجی آنها(که به وضوح قابل مشاهده است) به شدت ادامه دارد.این امرموجب افزایش ضریب تولید رواناب می گردد.نتیجه مسلم این وضعیت ،افزایش فرسایش ،افزایش دبی واوج سیلابها،افزایش استعداد لغزش ورانش زمین ،تولید سیلابهای مخرب واریزه ای و…… می باشد ( شرکت جهاد آب و آبخیزداری،1379).
– تجاوز به حریم رودخانه
به دلیل وجود آب ،مناسب بودن ارضی حاشیه رودخانه،نیاز مردم به زمین کشاورزی و… این اراضی مورد استفاده(برای کاربریهای مختلف و مهمتر از همه کشاورزی) قرار گرفته است.اکثر دشت های سیلابی و حاشیه رودخانه ها،درست تا لبه کانال اصلی رودخانه مورد بهره برداری واقع شده اند. بدیهی است که دشت سیلابی جزیی از حریم رودخانه بوده و سیل گیر است.
– برداشت بی رویه شن و ماسه
در بسیاری از رودخانه ها برداشت شن و ماسه به صورت نادرست و بی رویه صورت می گیرد.این امر می تواند باعث تغییرات ناخواسته در مرفولوژی و هیدرولوژیک رودخانه و مشکلات متعدد از جمله سیل گیری و آسیب پذیری سازه ها گردد.
– تخلیه آشغال ،زباله و فاضلاب به رودخانه ها
در تمامی رودخانه ها معمولا مقدار زیادی از مواد فوق الذکر به درون رودخانه تخلیه می شود.بخصوص در محدوده های شهری این مشکل چشمگیرتر است .عامل فوق علاوه بر ایجاد آلودگی و مشکلات بهداشتی و زیست محیطی، ضمنا باعث کاهش ظرفیت انتقال و افزایش استعداد سیل گیری می گردد.
2-1-14- پایداری
حوضه های رودخانه ای باید بر اساس استانداردهای پایداری اداره و کنترل شوند . پایداری دارای مفاهیمی ازقبیل حفظ و نگهدار ی ، جلوگیری از نابود ی ، تداوم ، تحمل ، زنده نگهداشتن و بالاخره توان ادامه حیات می باشد .
اکنون پایداری حوضه های رودخانه ای با توجه به مفاهیم بالا دچار محدودیت های جدی شده است