نیامد32 که متفکرینی در حد دانشمندان کوفه وارد عرصه نظریه پردازی درکلام شوند اما در این دوره عوامل مختلفی دست به دست هم داد و این فرصت برای جامعه علمی شیعه پیش آمد که بتواند به عنوان یک قدرت پیش‌تاز عرصه‌های کلامی در جهان اسلام، مدرسه کلامی بزرگی در کنار سایر رشته‌ها، از قبیل فقه و حدیث و تفسیر و تاریخ و غیره بر پا کند. در این مدرسه متکلمان شاخص شیعه همزمان با شرکت در مناظرات شفاهی، شروع به تدوین کتاب‌هایی در موضوعات کلامی به صورت تک‌نگاری نمودند.
این مدرسه با آن عمق دانش و متفکرین زبردست در دوره‌های بعدی به خاطر فشارهای خلفای عباسی و کم شدن حضور ائمه (علیهم السلام) و تحت فشار و پیگرد قرار گرفتن اصحاب ائمه33 و عوامل دیگری که نیاز به پ‍‍ژوهش مستقل دارد رو به افول نهاد. البته ادامه جریان حدیث گرا به مرور زمان، به شهر قم منتقل شد و بخشی از جریان عقل گرا هم وارد بغداد گردید.34 و ادامه میراث علمی کوفه را از این به بعد باید در دو شهر فوق جستجو کرد.
شرایط حاکم در فضای علمی کوفه
با دقت در منابع رجالی و تاریخی و احادیث به این مطلب می‌رسیم که در فضای علمی کوفه شرایط خاصی برای شیعه وجود داشته و مجموعه این شرایط در کنار همدیگر منجر به خیزش عظیم کلامی در این منطقه جغرافیایی شده و شیعه در گذشته خود توانسته بزرگترین مدرسه علمی را در این منطقه شکل داده و سایر مناطق را تحت الشعاع این مدرسه قرار دهد که این شرایط عبارتند از:
1ـ بودن مجموعه‌ای از خاندان‌های دانشمند شیعی35 بسیار علاقه‌مند به خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در این منطقه که سابقه تشیع برخی از این خاندان به زمان حکومت امام علی (علیه السلام) در این شهر باز می‌گردد.36
2ـ وجود تاکید بر خرد ورزی و اندیشه در آموزه‌های شیعه.37
3ـ قرار گرفتن کوفه در مرکزیت عراق به عنوان مرکز ثقل تفکرات مختلف ادیان و اندیشه‌های بیرونی.
4ـ دور بودن این شهر از فضای تعصب آلود اهل حدیث و در حاشیه امن بودن این شهر نسبت به مراکز قدرت سیاسی که همیشه شیعیان در مراکز قدرت مانند مدینه و بغداد تحت فشار بوده‌اند.
5ـ مقارن بودن این دوره کوفه با ترجمه و ورود دانش یونان و تمدنهای همجوار.
6ـ متصل بودن دانشمندان شیعه به منبع وحیانی و استفاده عمیق از سخنان اهل بیت (سلام الله علیهم) و عرضه نظریات بر امامان (علیهم السلام) و در نتیجه آن، قدرت داشتن بر تبیین صحیح دین و توانایی پاسخ دادن به سوالات مطرح توسط قشر فرهنگی نوپا در میان مسلمان و تازه مسلمانها و دانشمندان ادیان دیگر.
7ـ قدرت علمی پیدا نکردن جریانات رقیب در میان اهل سنت و عدم غلبه فرهنگ دانشمندان اهل سنت در عرصه نظریه پردازی که بتواند جریان علمی شیعه را منفعل کند.
8ـ واگرایی جامعه اسلامی در حال عقلانیت پذیری از اهل حدیث و حمایتهای سیاسی انجام گرفته از اهل حدیث توسط حکومت بنی امیه که این عامل یک نوع اقبال به سود عقل‌گرایی در این برهه را اقتضاء می‌کرده است.
با توجه به عوامل فوق و دست به دست هم دادن مجموعه این شرایط و شرایط دیگر مدرسه بزرگ کلامی شیعه در کوفه شکل گرفت و این مدرسه دارای ویژه‌گی‌های خاص و برجسته‌ای شد که عبارتند از:
1ـ علیرغم ورود به حوزه عقل گرایی نگاهش در تولید نظریه کاملا به معارف کتاب و سنت معطوف می‌باشد. شواهد زیادی برای این مسأله وجود دارد و توجه به بسیاری از روایات می‌تواند اثبات گر این مدعا باشد.38
2ـ با وجود اینکه رویکرد عمومی متکلمین آن عرضه نظریات کلامی، بر قرآن و سنت است ولی در مقام تولید و تبیین نظریه‌های کلامی کاملا از یک فضای آزاد اندیشی برخوردار بوده به گونه‌ای که متکلمین دارای اختلافات و نظریات متنوع بوده و مناظراتی بین آنها صورت می‌گیرد و در عین هماهنگ بودن با یکدیگر در مسائل اصلی و اساسی اعتقادی، دارای برخی اختلافات کلامی نیز می‌باشند که البته به خاطر فاصله داشتن از مدینه و عدم دسترسی همیشگی به امام این اختلافات در فضای مناظرات کلامی بوده و در بسیاری از موارد نظراتشان را بر امام عرضه نموده39 و عقیده درست را انتخاب نموده‌اند و مناظراتشان هم گاهی در حضور امام (علیه السلام) صورت می‌گیرد.40 و یا اختلاف نظر دو متکلم بر امام (علیه السلام) عرضه می‌شود و امام یکی از آن دو نظر را تأیید می‌کند41 و یا متکلمی دیگر داور مناظره قرار می‌گیرد.42
3ـ این مدرسه ادبیات خاصی دارد و خود به دنبال اصطلاح سازی است زیرا خود کوفه میدان تولید نظریه کلامی است و از ادبیات جریانات رقیب بهره نمی‌برد و تحت الشعاع جریانات رقیب قرار نگرفته است. اصطلاحاتی مانند: “معرفت43″، “ضرورری بودن معرفت”44، “انیت و مائیت”45، وسایر اصطلاحات کلامی که به وفور در روایات اندیشمندان کوفه موجود است.
4ـ در این مدرسه رقابت شیعه با رقیبان متوازن و برابر است و یا دست کم می‌توان گفت شیعه متاخر از اهل سنت نیست و متکلمان شیعه امثال هشام بن حکم و هشام بن سالم در این برهه جریانهای مخالف را به چالش کشاند‌اند.
5ـ کوفه چون در آغاز راه است به دنبال تک نگاری بوده و رویکرد کلی در تالیفات آن مسأله محوری می‌باشد. شاهد این مسأله حجم انبوه از کتاب‌های نوشته شده توسط دانشمندان شیعه در این مدرسه است که در کتب فهرست از قبیل فهرست نجاشی و شیخ طوسی و ابن ندیم از آنها نام برده شده است که در میان آن‌ها ما با منظومه‌های اعتقادی مواجه نبوده بلکه شاهد وجود تک‌نگاری‌های فراوان در مسائل کلامی رایج آن روز هستیم.46
6ـ هر متکلم آن دارای تخصص در زمینه خاصی بوده‌ است.47 و درجات تخصص آنها هم در کلام متفاوت بوده به گونه‌ای که برخی از مناظره منع می‌شده‌اند.48
7ـ کوفه اولین آزمون نظریه پردازی در جهان شیعه بلکه در جهان اسلام می‌باشد و دلیل این ادعا این است که قبل از پیدایش جریان کلامی شیعی در کوفه تفکر اهل حدیث حاکم بوده و از ورود به مباحث کلامی امتناع داشته و دانشمندان اسلامی صرفا حدیث نگار هستند و تالیفات صورت گرفته در میان مسلمانان چه شیعه و چه سنی منحصر به حدیث نگاری و ثبت وقایع می‌باشد اما پس از پیدایش مدرسه کوفه و به تکاپو انداختن مباحثات و مناظرات کلامی توسط متکلمین کوفه ناگهان شاهد پیدایش تالیفات کلامی و پیدایش دانشمندان متکلم محدث در میان شیعیان و دانشمندان صرفا متکلم در میان اهل سنت می‌باشیم.
8ـ متکلمین کوفه دارای معارف عمیق بوده‌اند شاهد این مدعا نقل روایات بسیار دقیق و دارای معانی لطیف توسط این متکلمین هستیم که ورود به چنین حیطه‌های علمی و سؤال از منبع وحی، جهت به دست آوردن معارف عمیق و قابل اعتماد در هیچ مدرسه کلامی سابقه نداشته است.49
جریان‌های فکری شیعه در کوفه
در کوفه جریان های فکری اسلامی مختلفی وجود داشت و منظور از جریان های فکری مدرسه کوفه در این نوشتار، جریان های درونی مذهب شیعه امامیه سده دوم هجری است که در برهه ای از زمان تولید فکر کرده و بعد ها برخی از این ها منشأ پیدایش فرقه هایی به نام خود شدند و در یک تقسیم بندی کلی به دو گروه قابل تفکیک می باشند:
یک. کلامی- حدیثی؛ این جریان فکری که می توان از آن به عقل گرا یا متکلمان اولیه تعبیر کرد خود، به سه گروه کلی شخصیت های ممتاز کلامی، شخصیت های کلامی جریان ساز و شخصیت های منفرد کلامی قابل تقسیم است؛ از شخصیت های این مدرسه می توان به زراره، هشامین و مومن الطاق اشاره داشت.
دو. حدیثی – کلامی؛ این جریان فکری اگرچه به طور مستقیم نظریه پردازی نکرده و وارد مجادلات کلامی نشده است، اما به نقل احادیث کلامی علاقه نشان داده و نسبت به شفاف سازی جامعه از عقاید خرافی وارد عمل شده و در ضمن چهره فقهی، هدایت افکار را نیز دنبال می کرد؛ از شخصیت های این گروه می توان به ابان بن تغلب و محمدبن مسلم اشاره داشت.50
مشکلات بحث و روش تحقیق
از آنجایی که مکتوبات کلامی متکلمان شیعه در طول زمانها به واسطه عوامل مختلفی از قبیل عدم حمایت حکومت‌ها و تحت پیگرد بودن دانشمندان شیعه و یا محبوس شدن و وجود ضعف مالی و عدم سازماندهی در بین شیعیان و آتش سوزی‌ها و سایر عوامل از بین رفته است ولی با وجود کم بودن منابع و فقدان روش مدون جهت استخراج نظرات این دسته از متکلمان می‌توان از منابع موجود از قبیل احادیث نقل شده توسط این متکلمان و منابع رجال و برخی نقل‌های تاریخی و سخنان صاحبان کتب ملل و نحل و سایر قرائن تا حدودی نظریات این متکلمان را به دست آورد و در این راستا مشکلاتی وجود دارد که عبارتند از:
1ـ مهمترین مشکل در باب