ت‌های او انسان را به سپاس گزاری برمی انگیزد تا جلوه‌ای دیگر از پیوندها رقم بخورد.
عطایی است هر موی از او بر تنم
چگونه به هر موی شکری کنم؟
ستایش خداوند بخشنده را
که موجود کرد از عدم بنده را
3313-3312/171
در اندیشه‌های سعدی، عنایت خداوند همیشه شامل احوال بندگان است و توبه دروازه‌ای است برای ایجاد پیوندهای دوباره حتی بعد از سال‌ها غفلت.
بیا ای که عمرت به هفتاد رفت
مگر خفته بودی که بر باد رفت؟
همه برگ بودن همی ساختی
به تدبیر رفتن نپرداختی
3577-3576/183
بر روی هم نمایشگاهی که سعدی در بوستان به عرضه می‌گذارد، مجموعه‌ای از پیوندهایی است که در چرخه‌ی ارتباطی انسان با خدا و آفریده‌های او هر کدام شاه راه و ریسمان محکمی است که می‌توان با چنگ زدن به آن با خدا پیوند خورد. به قول دکتر زرین کوب “راه‌هایی است که مخاطب را به کاخ دولت -یعنی سعادت ابدی- ره می نماید” (زرین کوب، 1391: 740)
ابیاتی که در این پایان نامه به عنوان نمونه آورده شده از بوستان سعدی (سعدی نامه) به تصحیح غلام حسین یوسفی است و اعداد که در زیر ابیات آورده شده از چپ به راست به ترتیب بیانگر شماره صفحه و شماره بیت می‌باشد.
این پایان نامه در پنج فصل به قرار زیر تنظیم شده است.
1- فصل اول: نگاهی به زندگی سعدی و آثارش
که در این فصل مختصری از زندگی سعدی و روزگارش و آثار وی آورده شده است.
2-فصل دوم: جلوه‌های پیوند انسان با خداوند
در این فصل سعی شده که آنچه در اندیشه سعدی باعث پیوند انسان با خداوند می‌گردد به صورت عنوان‌های جداگانه آورده شود و سپس برای هر عنوان توضیحاتی همراه با نمونه ابیات آورده شود.
3- فصل سوم: پیوند انسان با هم نوعان
در این فصل جلوه‌هایی از پیوند بین انسان و هم نوع خود به ویژه پیوند بین پادشاه و مردم آورده شده که به اعتقاد سعدی عنصرهای اخلاقی هم چون: رعیت پروری، نیکوکاری و غریب نوازی و میهمان نوازی جلوه‌هایی هستند که سبب پیوند انسان با هم نوع خود می‌گردد.
4- فصل چهارم: پیوند انسان با خویشتن
سعدی باور دارد که انسان نسبت به خودش هم یک مسئولیتی دارد که در این فصل از جلوه‌هایی صحبت شده که در واقع پیوند دهنده‌ی انسان با خویشتن است و سبب خودسازی او می‌گردد، پیوند‌هایی هم چون: در غم خویش بودن، پاک دلی، پرهیز از غرور، خودپرستی و…
5- فصل پنجم: پیوند انسان با دیگر جلوه‌های آفرینش
در بوستان سعدی جلوه‌هایی از آفرینش خداوند وجود دارد که انسان در پیوند و ارتباط با آنهاست. پیوند‌هایی هم چون: طبیعت، جانوران و… که در این فصل از این جلوه‌ها و چگونگی پیوند انسان با آنها صحبت شده است.
پیشینه تحقیق
سعدی فرمانروای ملک سخن است و کلامش فراگیر و آشنا با روح و جان آدم که نه محدود به زمان است، نه مکان. پس کمتر کسی است که در طول زندگی خود برای یک بار هم که شده سری به بوستان وی نزده باشد و گلی از گل‌های رنگارنگ آن نچیده باشد، اما در مورد موضوع پژوهش ما آنچه از تقحص و بررسی در کتاب‌ها و مقاله‌های سعدی پژوهی به دست آمد، هیچ تحقیق جامعی پیدا نشد، مگر موضوعات پراکنده و گوشزدهای گذرا که پژوهشگر در انجام کار تحقیقی خویش از آن‌ها بهره جسته است. ذیلاً به ذکر چند مورد بسنده می‌شود:
1- زرین کوب، عبدالحسین 1379، حدیث خوش سعدی، انتشارات سخن، تهران
در این کتاب ضمن آوردن مطالبی در مورد زندگی سعدی اندیشه‌های شیخ در بوستان و گلستان مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است.
2- دشتی، علی، 1380، قلمرو سعدی، انتشارات اساطیر، تهران، چاپ دوم
دراین کتاب نویسنده ابتدا ضمن پاسخ گویی به انتقادی که بر قلمرو سعدی شده، چگونگی شیوه‌ی سخن، فصاحت و بلاغت سعدی را بررسی کرده و سپس مقایسه‌هایی با شاعران دیگر داشته و بعد از آن به چگونگی اندیشه‌های سعدی در گلستان و بوستان پرداخته است.
3- یوسفی، غلامحسین، 1359، بوستان سعدی، تهران، چاپ سروش
دکتر یوسفی بعد از پیش گفتار در این کتاب مطلبی را با عنوان “جهان مطلوب سعدی در بوستان” آورده و بیان می‌کند که سعدی مدینه‌ی فاضله‌ای که می جسته در بوستان تصویر کرده است و جهان بوستان را همه نیکی، پاکی، دادگری و انسانیت می‌داند.
اهداف تحقیق
1- اهداف علمی:
تبیین جایگاه‌اندیشگانی سعدی در حوزه‌ی پیوند انسان با خداوند و آفریده‌های او در بوستان.
2- اهداف کاربردی:
از این پژوهش در حوزه‌های زیر می‌توان استفاده کرد:
الف: در حوزه سعدی پژوهی
ب: در حوزه سبک شناسی
ج: در حوزه جامعه شناسی و مردم شناسی
د: در حوزه سیاست و کشورداری (سیاست مدن)
ذ: در حوزه اخلاق و معارف اسلامی
روش کار:
1- نوع روش تحقیق:
تلفیقی از روش اسنادی و تحلیلی است.
2- روش گرد آوری اطلاعات:
با توجه به موضوع مورد پژوهش بیشتر روش کتابخانه‌ای مورد توجه بوده است بدین طریق که ابتدا به کتاب خانه‌ها مراجعه شده و کتاب‌های معتبر و قابل استناد که بتوان به عنوان سند قابل اطمینان از آن‌ها استفاده کرد، انتخاب شد. پس با مطالعه‌ی دقیق آن منابع، مطالبی را که با موضوع پژوهش ارتباط داشت، فیش برداری کرده و آن گاه با تجزیه و تحلیل فیش‌ها و تنظیم دقیق آنها شروع به نوشتن پایان نامه‌ی خود کرده و در پایان دست آوری که از این پژوهش حاصل شد را به عنوان نتیجه آورده است.
فصل اول
نگاهی به سعدی و آثارش
1-1- زندگی سعدی
سعدی از محبوبترین و معروفترین شاعران و نویسندگان ایرانی که در سدهای از تاریخ ادبیات ایران ظهور کرد که تأثیر زیادی بر سبک نویسندگان و شاعران بعد از خود گذاشت.
برای شناخت سعدی و شخصیت او بهترین راه شناخت آثار او به ویژه بوستان و گلستان است. البته تمام وقایع زندگیاش را که حتی خود نیز در آثارش به ان اشاره کرده است نمی توان باور کرد، زیرا بعضی از آنها با واقعیتهای زمانی و آیینهای اقوام تناقض دارند، علاوه بر این از معاصران سعدی نیز اطلاعات بسیار کمی دربارهی وی به دست آمده است.
به هر حال برای درک بهتر آثار سعدی تا حدامکان زندگی و را از طریق آثار خودش دنبال میکنیم.
“نام او مصلح، لقبش شرف الدین و عنوان شعری اش، “سعدی” است که بنابر مشهور باید از نام سعد بن ابی بکر، اتابک سلغری زمان خود گرفته باشد.” (صفا، 1361، ج 2: 125)
او در حوالی سال 606 هجری قبل از حمله‌ی مغول در خانواده‌ای که پدران او به تعبیر خودش “همه عالمان دین بودند” (حکایت، 1363: 700) در شهر نشاط انگیز شیراز دیده به جهان گشود. این کودک بی قرار که از پدر، یتیم مانده
“مرا باشد از درد طفلان خبر که در طفلی از سر برفتم پدر” 1152-82
و خاطره و محبت‌های از دست رفته وی شیراز را با همه‌ی جلوه و جمالش برای او ناگوار کرده بود و دامن تربیت نیای مادری اش هم نتوانسته بود خلأ ناشی از فقدان پدر را پر کند و دیگر با ایام جوانی و جمال جویی فاصله‌ی چندانی نداشت، به سفری دراز و پرخاطره و لبریز از تجربه و دانش اندوزی رهنمون شد.
او که آموزشهای مقدماتی را در زادگاه خود آموخته بود در حدود سال 620 هجری که دو سه سالی از یورش مغولان به سرزمین‌های شرقی ایران می‌گذشت برای اتمام تحصیلات، راه بغداد را در پیش گرفت. در آنجا بود که تحت تأثیر صوفی نامدار شیخ شهاب الدین بهروردی (622 ق) قرار گرفت (براون، 1366: 211)
سعدی چندی را در بغداد گذراند اما ناگهان انگیزه‌ی دانش اندوزی در او به سوی جهان گردی بدل شد و از بغداد راه دیگر بلاد عربی را در پیش گرفت.
سی و پنج سال روزگار سعدی در سرزمین‌های عربی نگذشت. بلکه اگر دعوی او در حکایت‌های گلستان و بوستان درست باشد، باید گفت به روم و شرق عالم اسلام نیز رفته است:
شنیدم که مردی است پاکیزه بوم
شناسا و رهرو در اقصای روم
من و چند سالوک صحرا نورد
برفتیم قاصد به دیدار مرد
1372-1371/89
هانری ماسه محقق فرانسوی این موضوع را تأیید می‌کند که : “در اقصای روم سعدی از بندر اسکندرون در غرب طرسوس عزیمت کرد تا به دریای سیاه برسد” (هانری ماسه 1364: 95)
اگر همه‌ی این سفرها هم واقعی نباشد و برخی از آن‌ها را تنها بر خیال شاعرانه حمل کنیم، باری در این نکته جای سخن نیست که سعدی سفر بسیار کرده است. او در آغاز جوانی از شیراز بیرون آمده بود تا مگر جایی قرار و آرام یابد اما هیچ جا قرار نیافت، بعد از سی و پنج سال خانه به دوشی بار دیگر هوای شیراز به دلش راه یافت؛ درحالی که از میانه عمر هم گذشته بود و نزدیک به پنجاه سال داشت.
در آن ایام که سعدی ا