ندن و معاون به معنای کمک و یاری دهنده می باشد.2 4
در فرهنگهای فارسی هم معانی متعددی از معاونت و معاون به چشم می خورد که عبارتند از:
معاون بهمعناییاریکننده،کمککننده ومعاونتبهمعناییاری،کمک وجمعآن معاونین میباشد”3 5
معاون به معنای “یاریکننده، کمککننده و دستیار”4 6
در ترمینولوژی حقوقی معاونت را این گونه تعریف نموده: معاونت تحریک عامل اصلی جرم (مباشر فعلجرم)ویا کمک درتهیه مقدّمات و لواحق جرم و معاون به معنای کمک کننده و یاور است.5 1
از دیگر واژههایی که درباب معاونت در جرم به کار میرود، واژه “تحریک” است. این واژه عربی مصدر ثلاثی مزید از باب تفعیل و از ریشه “حرکه” میباشد به معنای جنبانیدن، به حرکت در آوردن، برانگیختن و وادار کردن آمده است.6 2
واژه “ترغیب” نیز از مصادیق معاونت در جرم می باشد این واژه عربی مصدر ثلاثی مزید باب تفعیل از ریشه رغب بوده و به معنای راغب کردن به رغبت آوردن و خواهان کردن آمده است.73 1
واژه دیگرکه از مصادیق معاونت در جرم محسوب میگردد، واژه “تطمیع” می باشد. این واژه عربی مصدر ثلاثی مزید از باب تفعیل به معنای به طمع انداختن آزمند ساختن کسی را به طمع آوردن و به کاری وادار کردن میباشد.
بند دوم: تعریف حقوقی
قانونگذاران هیچ یک از دو نظام کیفری ایران و لبنان، تعریف مشخص و کاملی از معاونت در جرم ارائه نکردند و لذا برای ارائه مفهوم دقیقتری از آن به بیان تعاریف صاحب نظران حقوقی هر دو کشور در خصوص معاونت در جرم می پردازیم:
الف) معاونت درجرم از نظرگاه حقوقدانان ایران
قانونگذار ایران هیچگاه معاونت در جرم را تعریف نکرده و همواره به ذکر مصادیق آن بسنده کرده است، لکن دریکی از آراء صادره از شعبه سوم دیوان عالی کشور مقصود از معاون چنین بیان شده است: “منظورازمعاونان جرم،اشخاصیهستندکهاقدامی دراصل عمل یا شروع آن نکرده باشند،…”84
“چون کمک کردن و یاری رساندن دارای مصادیق متعدد است غالباً معاونت تعریف نمی شود بلکه قانونگذار با احصای موارد و نشان دادن مصادیق معاونت، آن را مشخصکردهاند”54حقوقدانان ایران تعاریفی از معاونت درجرم و معاون جرم بیان نموده اند،که دراینجا به ذکرچند نمونه از این تعاریف می پردازیم:
دکتر محسنی معاونت را چنین تعریف نموده: “معاونت در جرم آن است که شخص بدون آنکه مستقیماً و راساً در عملیات اجرایی جرم شرکت نموده باشد، براثر تحریک یا تطمیع یا نیرنگ و فریب، دیگری را وادار به ا رتکاب جرم مینماید و یا با علم و اطلاع وسیله ارتکاب جرم را برای مباشر اصلی تهیه و تسهیل مینماید و یا آنکه طریق ارتکاب جرم را به مجرم اصلی ارائه می دهد.” 1
دکترمیرمحمد صادقی معاونت را چنین تعریف میکند: “معاونت درجرم عبارت از این است که کسی بدون آنکه خودش درعملیات اجرایی تشکیل دهندهجرم شرکت کند یا اینکه بتوان گفت که جرم مستند به عمل اوست، به ارتکاب جرم کمک کند”.2
دکترحمیدی درتعریف معاونت در جرم نوشته است: “یکی از اشکال شرکت و همکاری این است که همکاریا همکارآن مجرم به هیچ وجه راساً دخالتی درعمل یا عملیات تشکیل دهنده جرم ندارند بلکه صرفاً مصدراعمال مقدّماتی جرم مورد نظرقرار میگیرند، دراین مورد همکاران مجرم اصلی را معاون جرم وفعل منتسب به ایشان را معاونت می نامند”3
دکترگلدوزیان،درتعریف معاون جرم نوشته است که: “تمام کسانی که رفتارشان تنها جنبه کمک به مباشر یا شرکای جرم در تدارک یا ارتکاب مادی جرم داشته است و به صورت غیر مستقیم یا تبعاً در وقوع جرم مشارکت داشتهاند، معاون جرم به حساب می آیند.” 4
“درجرم معاونت مرتکب بیآنکه شخصاً عملیات مادی جرم را انجام داده باشد، با تهیه وسایل یا تحریک وترغیب دیگری و سایراقدامات مصرح درقانون، مباشرجرم معینی رایاری وکمک میکند”.5
مؤلفکتاب ترمینولوژی حقوق، معاونت درجرم را “یاری مباشر از سوی غیر مباشر، تحریک او یا تهیه مقدّمات کارمجرم ویا دخالت در لواحق جرم و … میداند. 6
درقانون مجازات لبنان به جای معاونت از واژههای محرّض و متدخّل استفاده میشود. کلمه محرّضاسم فاعل ثلاثی مزید”حرض” از باب تفعیل است به معنای”تحریک کرد،برانگیخت” میباشد و محرّض به معنای “محرک،مشوق” میباشد ومصدرآن “تحریض” به معنای”تحریک”، برانگیختن” است. کلمهمتدخّلاسم فاعلثلاثیمزید”تدخل” از بابتفعل است به معنایدخالت کرد و مداخلهکرد ومتدخّل بهمعنای”مداخلهکننده،میانجی” میباشدومصدرآن”تدخل”بهمعنای”مداخلهدخالت-پادرمیانی” است. 7
“کلمه محرّض بهمعنای فتنه برانگیز، برانگیزنده،کسی که منکرات را تشویقکند.
کلمه متدخّل بهمعنایدخالت کننده-“تدخل فی الامور” به معنایخود را درآنکار دخالت داد، درآن کارها مداخلهکرد”1
ب) معاونت در جرم از نظرگاه حقوقدانان لبنان
درحقوق لبناندرخصوص مشارکت ومداخله درارتکاب جرم اصطلاح”المساهمه الجرمیه” بیان شده است که این مشارکت ومداخله را ازدوجهت تقسیمبندی میکنند. ازیک جهت همکاری در ارتکاب جرم را به همکاری مادی ومعنوی واز جهت دیگر به همکاری اصلی وتبعی تقسیم مینمایند. دراین تقسیم بندی فاعل اصلی ومعاونین(متدخّلین)جرم را جزء همکاران مادی و تحریک کنندگان به ارتکاب جرم را که “محرّض” نامیده میشود،جزء همکاران معنوی میدانند.21
اصطلاح دیگری که جهت معاونت درارتکاب جرم درحقوق این کشور بیان شده است. “المتدخّل فیالجریمه” میباشدودرخصوص معاون جرم نیز”المتدخّل ” بهکار میرود1.32 لازم به ذکر است که درحقوق لبنان متدخّلین درجرم به دوگروه “المتدخّل الاصلی”و”المتدخّل الفرعی” یعنی معاون اصلی و عادی قابل تقسیم هستند. 324 3واژه دیگری تحت عنوان تحریض درحقوق لبنان کاربرد دارد که این واژه به معنای تشویق و وادار کردن دیگری به ارتکاب جرم است. 54 ومترادف “تحریک” درحقوق ایران است.
درحقوق لبنان، تعریف مشخصی ازمعاونت درجرم درمتون قانونی ارائه نشده است بلکه تنها به مصادیق معاونت (متدخّل) آن هم به طور حصری اکتفاء نموده است. همانگونه که بیان گردید درحقوق لبنان معاونین جرم به دو گروه معاونین اصلی و معاونین عادی تقسیم میشوند.6542 ماده 220 قانون مجازات لبنان در تعریف معاون اصلی جرم مقرر میدارد: “او کسی است که اگرمساعدت و همکاری او نبود، جرم ارتکاب نمییافت و همانند فاعل اصلی مجازات میگردد، گویی که خودش فاعل اصلی جرم است…” درمورد معاون عادی هیچ تعریفی در قانون مجازات این کشور به چشم نمی خورد. از خلال مفهوم ضمنی ماده212 ق.م که درتعریف فاعل اصلی جرم مقرر می دارد: “فاعل اصلی جرم کسی است که عناصر تشکیل دهنده جرم را خود به تنهایی انجام داده و مستقیماً دست به ارتکاب جرم میزند” میتوان اینگونه استنباط نمود که معاون عادی جرم کسی است که اقدام وی مکمل اقدام فاعل اصلی جرم بوده و در اجرای جرم به طور غیر مستقیم همکاری نماید”.75 1
ملاحظه میشود که در حقوق این کشور نیز تعریف دقیق و کامل از معاونت در جرم وجود ندارد. لذا به منظور ارائه تعریفی مشخص در این خصوص به نظریات صاحب نظران حقوقی این کشور مراجعه شده و با مطالعه و بررسی کتب حقوقی تعاریفی در این مورد بدست آمده که در ذیل به برخی از آن اشاره میکنیم.
معاون جرم(متدخّل)کسی استکهارتکابجرم را تسهیل میکند یاکمک به ارتکاب آن میکند، بدون اینکه به صورت مادی در اجرای افعال مجرمانه مشارکت داشته باشد. پس معاون دور از عمل اجرایی است وتنها با طرق مختلفی که درماده 219 ق.م. ل آمده، برای او فراهم و تهیه میکند.1 2
معاونت درجرم عبارت است از اقدامیکه با فعل مجرمانه ونتیجه آن، نوعی رابطه سببیت داشته باشد بدون اینکه متضمن انجام جرم یا اجرای نقش اصلی در جرم باشد.2 3
قانون مجازات لبنان معاون را به نسبت فاعل و شریک و محرّض تعریف نکرده است. قانون جدید فرانسه معاون را شخصی میداند که ارتکاب جنایت یا جنحه را با مساعدت و یاری نمودن، تسهیل میکند و یا کمک به ارتکاب آن میکند (ماده 7-127 قانون جدید فرانسه) و قانونگذار تنها به بیان حالت تدخل اکتفا نموده است. بدین ترتیب معاون (متدخّل ) از فاعل اصلی که رکن مادی جرم از او سر می زند کاملاً متفاوت است و نیز از شریک که فعل تشکیل دهنده رکن مادی یا جزئی از آن را انجام می دهد یا نقش اجرایی اصلی در جرم را ایفاء می کند فرق دارد.31 همانگونه که سابقاً ذکر شد درحقوق لبنان برای عبارت معاونت در جرم گاه عنوان “همکاری تبعی” (المساهمه التبعیه) به کار برده میشود که در تعریف آن میگویند: “همکاری تبعی، اقدامی است که از طر