پیشین? تاریخی ایران و اسلام تا آن زمان و اثرگذاری در روند تاریخ ایران و اسلام پس از آن، مورد تأمل قرار گیرند. در این میان بر اساس علاقه‌ای که نگارنده نسبت به دور? سامانیان، همچنین به موضوع “شهرپژوهی” داشت، شهر و شهرنشینی در این دوره را مورد مطالعه قرار داد. در بررسی شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان و با تأکید بر پیشین? این مسئله در ایران، بخش قابل تأملی از مطالعه به جریان تاریخی و مفاهیم کلیدی آن در ایران برای فهم واقعی از شهر در دور? سامانیان، اختصاص یافته است.

اهمیت موضوع شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان:
پیدایش و بالندگی شهر و شکوفایی شهرنشینی در گستر? جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران‌زمین (ایرانشهر)، متأثر از عوامل طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی گوناگونی بوده است که با در نظر گرفتن این عوامل در حوزه‌های گوناگون علمی مانند جغرافیایی (طبیعی و انسانی – شهری و روستایی)، تاریخی، جامعه شناسی، علوم اقتصادی ، سیاسی و… ‌می‌توان جریان شکل‌گیری شهر و برقرار شدن زندگی شهری یا شهرنشینی را از سپیده دم تا تکوین و شکوفایی آن، بررسی کرد. گستردگی جغرافیایی، تنوع ساخت فضایی- کالبدی، اهداف، انگیزه‌ها و شیوه‌های بیش و کم متفاوت استقرار در مکان‌های گوناگون، نقش جامعه، اقتصاد، فرهنگ و … در پویایی شهرها و اثرگذاری شهرها بر جنبه‌‌های گوناگون زندگی انسان و دَه‌ها دلیل دیگر باعث شده‌اند تا شهرنشینی همچنان نیازمند مطالعات و کاوش‌های گسترده و دامنه دار از دیدگاه تاریخی باشد.
امروزه توجه به رشته‌هایی مانند جامعه‌شناسی شهری، اقتصاد شهری، جغرافیای شهری، و گروه‌های گوناگون شهرپژوهی در عرصه‌های تاریخی، باستان‌شناسی، فرهنگ و مدنیت و… برآمده از نیازهای اساسی جوامع به شناخت بستر و محیط زندگی و پویایی آن است. در این راه نظریه‌های گوناگون از سوی پژوهشگران رشته‌ها و عرصه‌های مختلف علمی ارائه شده که نشان‌دهنده اهمیت این موضوع در سطح منطقه‌ای و جهانی است. در چنین شرایطی، نقش پیشگامان مدنیت و سرزمین‌هایی که خاستگاه و بستر نخستین شهرها یا نخستین جوامع شهرنشین بوده و دوره‌های گوناگونی از بالندگی شهرنشینی را تجربه کرده‌اند، بیش از پیش نمایان ‌می‌شود.
شهر به عنوان بستر پویایی و تکوین هر جامع? برخوردار از ویژگی‌ها و مؤلفه‌های تمدن، ریشه در تلاش‌های جامعه‌ای دارد که با قدم و اندیشه در طی چندین هزاره زمینه‌های پیدایش و شکوفایی آن را فراهم آورده‌اند. از این رو‌ شهر می‌تواند نماد جوامعی باشد که بر شالوده و بنیاد و بر سیما و پیشینه مدنیت خود ‌می‌بالند.
در سرزمینی که به تعبیر تاریخی “ایرانشهر” یا “ایران‌زمین” خوانده می‌شود، شهر همواره پایگاه و پهن? انتقال دهنده دستاوردهای جامعه ایرانی در دوره‌های گوناگون بوده است. از این رو شهر و شهرنشینی در ایران ریشه و پیشینه کهن دارد. چندان که در سیر تکوین جامعه ایران توأمان با دیگر شیوه‌های زندگی، همچون روستانشینی و شبانکارگی، همواره سهم قابل تأملی داشته است. ساخت شهر و زندگی شهری یا شهرنشینی در ایران پیش از اسلام در دوره‌ای دست‌کم سه هزارساله به تجربه‌هایی نائل آمد که در دوره‌های گوناگون، بالندگی خود را نوید بخشید. شهر در ایران پیش از اسلام و پس از آن، از تلاقی و تعامل اندیشه‌ها و سنت‌های مختلف بهره برد و پویایی زندگی و تمدن بر اساس شهر و واحدهایی که زمینه بالندگی آن را فراهم آوردند(ده، روستا و…)، در ساختاری هماهنگ از فرهنگ، جامعه، اقتصاد و سیاست بر گستره جغرافیایی این سرزمین پایداری خود را بردوام نگه داشتند. از این رو، دست کم‌می‌توان باور داشت که به رغم رویدادهای گوناگونی که در طی هزاران سال بر سر شهرهای ایران گذشته و با آنها خو کرده و راه خود را پیموده‌اند، هنوز هم‌می‌توان به رغم گسترش پیوندهای میان شهرها در پهنه جهان صنعتی امروز نشانه‌های بالندگی‌های گذشته را به وضوح مشاهده کرد!
پس از اسلام با آنکه شهرهای ایرانی طی دو سده دچار آشوب‌های سیاسی و رکود اقتصادی شدند، اما در سده سوم قمری رو به توسعه گذاشتند و در عصر فرمانروایی دو دودمان سامانیان آل‌بویه، با تلاش‌های فکری اندیشمندان، شهرسازان و معماران بنیان شهرها در تلفیقی از هویت ایرانی _ اسلامی قرار گرفت.

پیشین? تحقیق:
دربار? شهر و شهرنشینی در ایران، تاکنون پژوهش‌های گوناگونی انجام گرفته است که هرکدام از دیدگاهی قابل تأمل و دربردارنده آگاهی‌هایی هستند. باستان‌شناسان در بررسی پیشین? شهرنشینی و چگونگی پیدایش و بالندگی نخستین شهر‌ها و تشخیص “شهر” از “غیرشهر” براساس کاوش‌های علمی، پژوهش‌های گوناگونی انجام داده‌اند. مطالعه این پژوهش‌ها برای بررسی خاستگاه و چگونگی پیدایش و بالندگی نخستین شهرها یا بستر کُهن‌شهر‌های ایران اهمیت فراوان دارد. کوشش‌هایی که در این زمینه انجام شده است در آغاز به تأثیر کاوش‌های باستان‌شناسی به صورت تک‌نگاشته‌هایی توسط محققان غربی در راستای گزارش‌های علمی کاوش‌ها به سامان رسید که در فصل یکم از بخش یکم این پایان‌نامه مورد توجه قرار گرفته‌اند. از دیگر سو کاوش‌های گوناگونی که به ویژه از سوی باستان‌شناسان روسی در دهه‌های 1950 تا 1960 انجام گرفت، برای بررسی وضعیت شهرهایی که در سده چهارم قمری خاستگاه سامانیان و در قلمرو آنها بودند، اهمیت بسیار دارد.2 اما در ایران پژوهش‌های درخور توجهی انجام شده که از آن میان است، آغاز شهرنشینی در ایران نوشته یوسف مجیدزاده به عنوان “نخستین اثر پژوهشی در ادبیات باستان‌شناسی فارسی” با موضوع شهرنشینی در ایران.3 از آن پس تلاش‌های دیگری توسط صادق ملک شهمیرزادی در قالب مقاله‌ها و کتاب‌های گوناگون4 و پژوهش اخیر سید منصور سیدسجادی تحت عنوان نخستین شهر‌های فلات ایران،5 شایان توجه و بررسی هستند. در پژوهش‌های تاریخی نیز کتاب نامدار شهر‌های ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان نوشت? ن. پیگولوسکایا6 تا به امروز جزو مهم‌ترین آثار پژوهشی در بررسی وضعیت شهر‌ها و شهرنشینی در دو دوره پارتیان (250 ق.م ـ 226 م) و ساسانیان (226ـ651 م / 31 ق) به شمار می‌رود. پژوهش‌های جغرافیایی پژوهشگرانی مانند و. و. بارتولد7 و گی لسترنج (گای لیسترانج)8 نیز نخستین تلاش‌های شهرپژوهی جغرافیایی در این زمینه به شمار می‌روند که در بررسی منابع و مآخذ مورد تأمل قرار گرفته‌اند.
مقاله مفصل “ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره اسلامی” نوشته احمد اشرف،9 در واقع نگرش جدیدی به بررسی تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران ایجاد کرد که هنوز پس از سه دهه از تاریخ تألیف آن، بررسی پژوهش‌های انجام‌گرفته نشان می‌دهد آن مقاله الگوی پژوهشی تاریخ شهرنشینی در ایران به شمار می‌رود! بررسی مفهوم شهر، بنیان‌گذاری، گسترش و زوال شهر‌ها، سیمای شهر‌ها، بنیان‌های زندگی شهری (دستگاه حکومت شهر، دستگاه مذهبی شهر، انجمن‌های صنفی) و رابطه شهر و ده و مفهوم مناطق شهری، مباحثی هستند که اشرف در این مقاله به آنها پرداخته است.
دو کتاب روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران و مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، نوشته حسین سلطان‌زاده،10 و برخی دیگر از کتاب‌ها و مقاله‌های وی پس از مقاله اشرف مهم‌ترین پژوهش‌هایی بودند که در چند ده? اخیر در این زمینه انتشار یافتند. هر دو کتاب سیر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران را دربر دارند، اما کتاب نخست مبتنی بر شکل‌گیری، بالندگی و اثرگذاری مراکز مذهبی شهر‌های ایران است و دومی که سیمای کلی موضوع شهر و شهرنشینی را دربرمی‌گیرد نگاهی است همه‌جانبه، اما به اختصار به این‌گونه مباحث پرداخته است: شهر و شهرنشینی در ایران، عوامل مؤثر در پیدایش شهر‌ها، عناصر و ساخت شهر، ویژگی‌های شهر و شهرنشینی در ایران ماند ساخت اجتماعی، شیوه اداره شهر، قواعد و مقررات شهر، رابطه شهر و روستا، همچنین بررسی عناصر و اجزای اصلی شهر مانند محله، بازار، مسجد، مدرسه، میدان، ارگ، و بارو، ویژگی‌های اقتصادی روستا در ایران و… .
کتاب از شار تا شهر نوشته سید محسن حبیبی11 که تحلیلی تاریخی است از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، بر پای? سیر تاریخ پیدایش و تکوین شهر در ایران و بر مبنای پایان‌نامه کارشناسی ارشد وی در سال 1355 تألیف شده است. تطبیق دو کتابِ مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران و از شار تا شهر نشان می‌دهد که کتاب نخست بیشتر بر پایه داده‌های تاریخی و پژوهش‌های مفصل در این زمینه سامان یافته است، اما در کتاب از شار تا شهر