فته‌اند و آلات قمار را هر وسیله‌ای دانسته‌اند که برای قمار به کار گرفته می‌شود و لو آن‌که ابزار خاصه و معروف نباشد. اسباب و وسایلی که با آن قمار صورت می‌گیرد بر دو گونه‌اند:
الف. گاهی ساخته‌شده‌اند تا با آن قمار شود؛ یعنی فقط بر آن گرو بندی صورت می‌گیرد. وسایل قمار به معنی ابزار و وسایل قماربازی است که از گذشته تاکنون همواره به‌صورت ابزاری برای بازی‌های قماری استفاده‌شده‌اند که از آن جمله می‌توان به پاسور و تخته‌نرد اشاره نمود که از آن‌ها در ابواب مکاسب در فقه سخن رفته است21. بازی با آلات قمار مانند پاسور و نرد، خواه به‌صورت شرط‌بندی و گرو گذاری یا بدون آن، حرام است و مالی که از این راه به دست می‌آید، باطل و تصرف در آن، حرام و ضمان آور است22؛ هرچند برخی در صورت عدم شرط‌بندی، در حرمت آن تأمّل کرده‌اند.23
ب. برخی دیگر هر ابزاری که درگذشته برای قمار استفاده می‌شده است را داخل در موضوع دانسته‌اند، گرچه برای قمار کردن ساخته نشده‌بودند، ولی به این منظور از آنان استفاده ‌شده است؛ مثل انگشتر، گردو و تخم‌مرغ؛ اما امروزه دیگرکسی با آن‌ها قمار نمی‌کند و یا آن‌که ما شک داریم که آیا کسی هم هنوز آن‌ها را به‌عنوان ابزار قمار استفاده می‌کند یاخیر؟ در این موارد بازی با آن ابزار و وسایل اشکالی ندارد گرچه بهتر است جهت رعایت احتیاط از جمیع تصرفات در آن‌ها اجتناب نمود. ممکن است وسیله‌ای در دوره‌ای جزء ابزار و وسایل خاص قمار باشد، اما باتغییر کاربرد از این عنوان خارج گرد، همان گونه که دربارهی شطرنج این امر اتفاق افتاده است. برخی از فقها قائل به همین نظر هستند و شناخت ابزار قمار را به زمان و مکان واگذار کرده‌اند؛ که البته حرف درستی است.24 برخی ازمعاصرین نیز معتقدند اگر براثر مرور زمان، شطرنج از ابزار قمار بودن خارج و یک بازی و یا ورزش فکری شمرده شود و بردوباختی در بین نباشد، دیگر عنوان حرام بر آن صدق نمی‌کند.25 به‌طورکلی، به ابزاری مانند پاسور و نرد که کاربرد آن‌ها فقط در قماربازی است، آلات قمار گفته می‌شود.26
1-2-1-7. شطرنج
شطرنج بر اساس متون تاریخی، در سده چهارم یا ششم میلادی از شمال‌غربی هند سرچشمه گرفته است.27منظور از اختراع این بازی، شبیهسازی صحنه‌های کار زار بوده رایج‌ترین داستان در مورد اختراع شطرنج ادعا می‌کند که شطرنج اختراع یک قدیس هندی بود.28 در آن زمان بازی، بیانگر تدبیر در نظام کیهانی بود و این که زندگی آدمی بر تدبیر او استوار است. ابتکار این بازی، در تقابل با (نرد) بود که حکایت از جبر در نظام کیهانی و تقدیر در زندگی انسان‌ها داشت.29 شطرنج از دربار ساسانیان جامعه عرب منتقل شد و همپای رقص، باده و غنا رواج یافت.30
در کتاب چتورنگ آمده است که شطرنج از هند به ایران آمد..31چتورنگ را گروهی گویند که چهار رکن داشته باشد و این بازی نیز چهار رکن دارد، سوای شاه و فرزین، فیل، اسب، رخ و پیاده.32″سوباندو” یکی از نویسندگان هندی در اواخر قرن ششم یا اوایل قرن هفتم رمانی به سانسکریت بنام (وساوا دتا) نوشت. به این کتاب به عنوان اوّلین منبعی که در آن اشاره به شطرنج شده است اغلب اشاره می‌شود.33
شترنگ با (گاف) فارسی و بر وزن شطرنج بازی معروف و مشهور ساخته (داهر هندی) یا پسر او است.34وجه تسمیه این بازی به درستی معلوم نیست. برخی این واژه را مرکب از (شت) و (رنگ) دانسته‌اند،35 یعنی شش رنگ.36 برای (شت) دو معنا ذکر کرده‌اند: الف. به فتح و سکون ثانی، مخفف (شتل) زری باشد که در آخر قمار به حاضران بدهند. ترجمه لفظی که در عربی بدان (ضرت) گویند.37 برای (رنگ) نیز سی و سه معنا ذکر کرده‌اند که از جمله آن قمار و حاصل قمار است.
شطرنج در ردیف نرد بود تا این که پس از تشکیل المپیادهای ورزشی و برگزاری مسابقات بین المللی، از نرد جدا شد و در ردیف برنامه‌های ورزشی قرار گرفت.38تمرکز، صبر، تجزیه و تحلیل، منطق و توانایی حل مسئله، اعتماد به نفس از جمله آثار این بازی به شمار می‌روند. تحقیقات نشان داده است که مطالعه و یادگیری روشمند شطرنج می‌تواند سبب رشد فکری کودکان گردد.39 مسابقات شطرنجی که با تعریف محدودیت زمانی و با ساعت انجام می‌گیرد سبب خلایت ذهنی خواهد شد.40
2-2-1-7. نرد
بازی معروف که آلات آن شبیه به شطرنج است و مرکب از تخته و 30 مهره و دو تاس می‌باشد.41 نرد نوعی بازی است که به وسیله دو تاسو سی مهره که پانزده سفید و پانزده سیاه برروی تخته نرد یا صفحه مقوایی انجام می‌شود.42 شروع بازی به این نحو است هر دو بازیکن تاس می‌ریزند و بازیکنی که تاس بیشتر را آورد دوباره تاس خواهد ریخت و بازی را شروع خواهد کرد.43 هر کدام از طرفین که زودتر تمام مهره‌های خویش را خارج کند برنده یک دست شناخته می‌شود. نرد در قدیم هفت بازی داشت.44
نرد یا نرد شیر، بازى معروف و از مخترعات بوذرجمهر معرب “بزرگمهر” است که در برابر شطرنج ساخته شد.45تخته نرد توسط بوذرجمهر ابداع شد. درکتاب کشکول مبدع را شاپور پسر اردشیر نوه پاپک از شاهان ساسانی است.46
در تاریخ آمده است که ایرانیان در تقابل با ساخت شطرنج از سوی هندیان، نرد را ابداع کردند.47 یکی از معروف‌ترین بازی‌های نرد بازی (چکرز) به معنای جنگ نادرشاه است که در خاورمیانه شهرت زیادی دارد.48

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

در میان بازی‌های گوناگون که در آن نوعی برد و باخت مطرح بوده است. شطرنج و نرد از قدیم در مقابل هم قرارداده شده‌اند و گاه بین آن دو مقایسه شده است.49 در قرون اوّلیه تاریخ اسلام نیز در حکم‌هایی که از لحاظ فقهی در خصوص بازی‌ها صادر می‌کردند، شطرنج و نرد را باهم ذکر می‌کردند. ابن ابی الدنیا در کتاب ذم الملاهی می‌نویسد که چون نظر عبدالله بن عمر را درباره شطرنج پرسیّدند، گفت شطرنج بدتر از نرد است به دو دلیل؛ یکی اینکه در نرد فکر شخص به مدت زیاد درگیر نیست و ذهن مشغول بازی نمی‌شود، در حالی که در شطرنج بازی کن مدت‌ها باید درباره حرکت‌های بازی فکر کند و این وقت او را تلف می کد. دوم اینکه در میان بازیکنان نرد آنقدر نزاع و دعوا در نمی‌گیرد که میان شطرنج بازان؛ لذا شر شطرنج از نرد بیشتر است.
تقابل شطرنج و نرد را در یکی از افسانه‌هایی که درباره اختراع آن دو نقل کرده‌اند در تواریخ یعقوبی و مسعودی نقل شده که نرد را در زمان یکی از پادشاهان هند ساختند و آن را آیینه کار دنیا قرار دادند؛ چه در این جهان درست مثل بازی نرد، توفیق انسان به عقل و هوشمندی و زرنگی نیست، بلکه بسته به بخت و اقبال اوست. شطرنج را بعد از نرد در روزگار پادشاهی دیگر ساختند و سازنده آن می‌خواست نشان دهد که توفیق انسان به دست خود اوست و با عقل و فکر می‌تواند بر نادان پیروز شود و بدین ترتیب بود که شطرنج را برای بی اعتبار کردن نرد ساختند.50
در دوره اسلامی، فیلسوف و متکلم خراسانی ابوزید بلخی در قرن سوم رساله ای که به نام (حکمه وضع النرد و الشطرنج) نوشته و گفته است که بازی نرد، نمودگار موضع کلامی جبریون بوده و شطرنج نمودگار موضع عدلیون است.51 زیرا که بازیکن شطرنج اختیار و تدبیر به کار می‌برد اما نردباز به اتفاق و تقدیرخود را رها کند.52قهستانی از فقهای حنفیه بازی با آن را بالاجماع مسقط عدالت دانسته است.53
3-2-1-7. کعاب
کعاب، جمع “کعب” به (کسر کاف، به فتح کاف و سکون عین) استخوانی است که بین تخته پا و استخوان ساق پا قرار گرفته است. برخی دیگر آن را یکی از 7 قطعه استخوان مچ پا که در فاصله بین دو قوزک پا قرار دارد گفته‌اند.54فقیه دیگری کعب را استخوانی می‌داند که در جانب قدم قرار دارد و مانع از اتصال استخوان پا به پشت پا و در نتیجه سهولت راه رفتن می‌شود.55 اما ابو عبیده در اصل آن را استخوانی می‌داند در قسمت انتهایی ساق پا56 در تفسیر شاهی آمده که که مراد از کعب استخوان مرتفع در مفصل ساق که مجمع قدم و ساق است.57
این استخوان را در تلقی عوام استخوان قاب نامند. به فارسی قاب بازی، بازی با قاب نوعی قمار بود که ایرانیان و رومیان با آن بازى مى‌کردند که ظاهراً با شش عدد بجول بازی می‌شد و در عهد شاه عباس بزرگ معمول بود که با قاب گوسفن