صه پژوهش قومی است، که دست کم در دو اثر خود به برخی اشعار محلیان در باب رخداد ها و اشخاص مؤثر حوادث اشاره نموده است. وی در کتاب “علما و شاعران استان کوگیلویه و بویراحمد” به ابیات تاریخی خداکرم خان بویراحمدی -که از شاعران برجسته بویراحمد در عهد قاجار بود- پرداخته که هیچ معلوم نیست منابع مکتوب یا شفاهی وی کدام است (مجیدی، 1378: 217-216).این نویسنده در فصل مهمی از کتاب “مردم و سرزمین های استان کوگیلویه و بویراحمد” به بررسی و ارائه اشعار شاعران بومی درباره وقایع تاریخی اقوام منطقه، از جمله بویراحمد همت گماشته است ، اما ایرادات زیادی بر آنان وارد است (مجیدی، 1381: 728-625). او بدون ذکر نام سرایندگان، ابیات فراوانی را درباره کریم خان بویراحمدی، کی لهراس، میر غلام، جنگ داخلی دره سرد، کی علی خان و کی ولی خان و ملا غلامحسین سیاهپور ارایه داده، که به بسیاری از آنها نمی توان اعتماد و استناد کرد و نشانه های تغییر و تحریف درآن آشکار است.
کاوس تابان سیرت، آموزگار عشایری بازنشسته، در تألیف خویش با عنوان دلاوران کوهستان، به مناسبت حوادث به اندک ابیاتی اشارت دارد که برخی از آنها برای نخستین بار از جانب او ارائه گشته است. از جمله اشعاری درباره میرمذکور سید یاغی اواخر عهد قاجار -، میرغلام، کی لهراس، کی علی خان، جنگ داخلی دشتروم، جنگ گجستان و ملا غلامحسین سیاهپور (تابان سیرت، 1380: 231-230 ، 312 ،346-345 ، 379-378 ). وی البته برخی اشعار شیخ علی مراد را که با صدای ایشان موجود است، تحریف کرده و تغییر داده است.
سید ساعد حسینی، پزشک متخصصی که با علاقه وافر به تاریخ و فرهنگ مردم کهگیلویه و بویراحمد، چند کتاب معتبر تدوین و تألیف نموده، یکی از آنها را مختص “شعر، موسیقی و ادبیات شفاهی” قرار داده است. “اشعار تاریخی حماسی” مندرج در کتاب وی، در خصوص خداکرم خان و کریم خان بویراحمدی، میر‌غلام، کی لهراس، نفرت از حکومت رضا شاه، جنگ گجستان و فرمانده آن ملا غلامحسین سیاهپور و دیگر جنگجویان نبرد است. حسینی، ابیات مربوط به هر حادثه را از منابع مکتوب محلی یا نوار های کاست خوانندگانی نظیر شیخ علی مراد و علی بابا گودرزی ممسنی اخذ و استفاده کرده، اما اشاره ای به منابع خود ننموده است (رجوع شود: حسینی، 1381: 144-119).
حامد اکبری، جوان مشتاقی که در توصیف “رجال بویراحمد” دست به تألیف زد، به تناسب توضیح در باب برخی از این رجال -چون خداکرم خان، کریم خان، میر غلام، کی لهراس، کی علی خان و ملا‌غلامحسین سیاهپور- اشعاری را ارائه نموده، که در واقع تکرار ابیات مضبوط در کتاب یعقوب غفاری است (اکبری، 1381: ).
الله بخش آذرپیوند، نیز در خصوص موضوعات مهم تاریخ بویراحمد، گونه هایی از اشعار را درکتاب خویش- تحولات سیاسی بویراحمد و جنگ گجستان -آورده که جز چند مورد، همه از منابع پیشین ماًخوذ است. متاسفانه وی همچون دیگران اشارتی به منابع خود ندارد و در مواردی مشخص-به عمد یا سهو-ابیات را تغییر یا تحریف کرده است. به علاوه اشعاری را که آورده به درستی نظم و چینش نداده و بسیار به هم ریخته و پراکنده اند(آذر پیوند،1384: 289-288، 308-293، 401، 424، 428، 468-467).
خانم سیمین طاهری نیز در کتاب فرهنگ عامیانه مردم کهگیلویه و بویراحمد ، به ادبیات حماسی بویراحمد توجه کرده که اکثراً برگرفته از منابع قبلی است. وی نامی از منابع خویش نمی برد. البته اشعاری که نویسنده در خصوص خسروخان بویراحمدی و میرزا یدالله ساداتی آورده، برای نخستین بار از جانب او ارائه شده است. عیب عمده و آشکار کتاب او، صفحه بندی مغلوط و مغشوش آن است. بنابراین از صفحه 25 به بعد نظم و ترتیب صفحات بهم خورده و به هیچ گونه ای نمی توان صفحه درست را در استنادات خود ارایه داد.

فصل دوم

حوادث تاریخی بویراحمد در دوره قاجار
و بازتاب آندر اشعار محلی

2-1-موقعیت جغرافیایی و طبیعی کهگیلویه و بویراحمد
استان کهگیلویه و بویراحمد ، در جنوب غربی ایران و در میان استانهای اصفهان، فارس، بوشهر، خوزستان، چهارمحال و بختیاری واقع است. این استان از شمال به چهارمحال و بختیاری، از شرق به اصفهان و فارس، از جنوب به فارس و بوشهر، از غرب به خوزستان محدود می شود. مساحت استان با 16264 کیلومتر مربع، حدود یک درصد مساحت کل کشور است، که تقریباً چهار پنجمآن را ارتفاعات و تپه ماهورها تشکیل می‌دهد و حدودیک پنجم آن دشت هاست. کوه های این استان جزو رشته کوه های زاگرس به شمار می آید که بلندترین آن کوه دنا در شمال شهر سی سخت است.این کوه ها در تنوع آب و هوایی منطقه مؤثر واقع شده، و دو اقلیم سردسیری و گرمسیری را به وجود آورده ا. ناحیه سردسیری، حدود نیمی از کل مساحت استان است که بیشتر، شهرستان های بویراحمد و دنا را شامل می شود.ناحیه گرمسیری، بیش از نیمی از کل مساحت استان و در شهرستان های کهگیلویه و گچساران است که تقریبا 900 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و در مسیر وزش بادهای گرم استان خوزستان است. هوای آن گرم و خشک و میزان بارندگی اندک است ( خلیلی و دیگران، 1388: 7 -3 ).
2-2- تقسیمات سیاسی
استان کهگیلویه و بویراحمد کنونی، تا پیش از قیام عشایر جنوب، خاصه جنگ مشهور”گجستان” (31فروردین ماه 1342)جزیی از استان فارس و خوزستان بود. پس از این نبرد حساس و تاًثیرگذار، سازمان اطلاعات و امنیت کشور(=ساواک) در گزارشی به شاه و نخست وزیر، پیشنهاد” تجدید نظر در وضع جغرافیایی و تقسیم بندی اجتماعی و سیاسی منطقه و تشکیل یک فرمانداری کل و انتخاب یک افسر شایسته و دلسوز برای اداره ی امور محل” را ارایه داد)سیاهپور، 1388 : 532 – 531 ) .
ریاست ساواک کشور، موارد مهم دیگری نظیر ایجاد راههای خوب و مربوط نمودن این ناحیه به اصفهان و بهبهان و فارس، تاسیس ادارات و مؤسسات دولتی، احداث کارخانجات برق، قند، کبریت سازی و غیره، ایجاد مدارس ابتدایی و حرفه ای، ایجاد مؤسسات بهداشتی و کشاورزی و دامپزشکی را پیشنهاد داده بود .
به دنبال پیشنهاد های ساواک، تاًسیس فرمانداری کل”بویراحمد و کهگیلویه” پذیرفته شد. هیئت دولت در جلسه مورخ 22تیرماه1342 تصویب نامه تشکیل فرمانداری کل بویراحمد و کهگیلویه را مصوب و منتشر نمود. در این تصویب نامه،ده یاسوج مرکز فرمانداری کل تعیین گردید و بنابراین بویراحمد سردسیر که پیشتر جزو استان فارس بود از آن منتزع شد و به همراه کهگیلویه و گچساران -که قبلا جزو استان خوزستان بود- تبدیل به یک فرمانداری مستقل گشت. بدین ترتیب، استانی مستقل به نام کهگیلویه و بویراحمد در نقشه سیاسی کشور به وجود آمد که بنا به تعبیر دقیق و زیبای محمد بهمن بیگی”تنها استان ایران بود که نه به دلیل جمعیت، نه به دلیل وسعت، نه به دلیل ثروت بلکه فقط در نتیجه قدرت موجودیت یافت”(بهمن بیگی، 1368: 319).
فرمانداری کهگیلویه و بویراحمد در سال 1355 تبدیل به استانداری گردید و تا کنون یکی از استان های معروف کشور است. این استانداری در حال حاضر دارای 7 شهرستان بویراحمد، کهگیلویه، گچساران، دنا، بهمئی، باشت و چرام می باشد.

2-3- پیشینه تاریخی بویراحمد
بویراحمد، یکی از اقوام بزرگ و پرجمعیت ساکن کهگیلویه و بویراحمد است که از قلمرو وسیعی برخوردار بوده است . نام بویراحمد، یک اسم قدیمی است که دقیقاً معلوم نیست از چه زمانی مرسوم و معمول شده است. در حال حاضر، قدیمی‌ترین سند مکتوب ـ مربوط به سال 856 هـق است، که یکی از بزرگان قوم، نام خود را برسنگی نقر کرده است (صفی نژاد، 1368: 213-212). علاوه بر این، در یک سند معتبر محلی مربوط به عـهد شاه عباس دوم ، و نیز کتاب ریاض الفردوس در دوره شاه سلیمان ، نام بویراحمد مضبوط است (صفی نژاد، 1381: 687-489/ 2. حسینی منشی، 1385: 33).
آنچه از ظاهر روایات شفاهی بویراحمدی ها برمی‌آید ،این است که آنان، اتحادیه‌ای از طوایف و تیره‌های مختلف بوده اند. درست نمی‌دانیم که طوایف و تیره‌های تشکیل دهنده بویراحمد، از ابتدا کدام بوده است. “رینهولد لوفلر” معتقد است که احتمالاً “در نخستین مرحله، این ائتلاف و اتحادیه، شامل بخش‌های اصلی [طوایف] قایدگیوی، گودرزی، جلیلی، تاس احمدی و تامرادی بود” (Lofller، 1989: 322).
مؤلف فارسنامه ناصری، از سه قوم جاکی، باوی و آقاجری در کهگیلویه و بهبهان نام می برد که بویراحمد یکی از باز ماندههای قوم جاکی است (فسایی، 1378: 1479/2).جاکی، از جمله اقوامی بود که در عهد اتابک هزار اسف لُر (650-600هـ ق) بدو پیوست، ودر دورههای بعد از شهرت خاصی برخوردا