ننده، گرداننده، کسی که کاری را اداره کند. (عمید، 1375؛ص950) در متون اسلامی به جای کلمه مدیر فرمانده مطرح است اما به کلمه (مدبّر) اشاره شده است: “فَالمُدَبِّرَاتِ أَمراً”، (سوره نازعات، آیه:5) (قسم به فرشتگانی که به تدبیر نظام خلق می کوشند).
(نادری وکریمی خویگانی،1390،صص23و24)
فصل دوّم
” مبانی نظری “
فصل دوّم: مبانی نظری:
2-1- اهمیت و ضرورت اخلاق در قرآن و روایات:
قرآن، مقدس ترین کتاب آسمانی است، که باید راز سعادت و رمز کمال و راه مستقیم را در آن جستجو کرد.
این کتاب مقدس، در واقع پیام خداوند به بشریت است، و بخش اعظم این پیام ها به امور اخلاقی اختصاص یافته است، و این به خاطر نیروی عظیمی است، که در صفات اخلاقی وجود دارد، و موجب اثرگذاری شگرف آن بر نفس انسان می شود! از این روی خدای متعال در قرآن به مناسبت های مختلف و با روش های گوناگون وبا بیان مصادیق و سرگذشت انسان های متخلّق به اخلاق نیک، از عظمت و جایگاه رفیع اخلاق سخن گفته است. و نیز در آیات زیادی رمز و راز سقوط بسیاری از افراد را در طول تاریخ بشر، عدم پایبندی آنان به اصول اخلاقی معرفی نموده است برای نمونه: شرح حال قابیل، قارون، قوم لوط، اصحاب سبت، قوم صالح و…
در این راستاست که هنگامی خدا می خواهد از تزکی? نفس و اخلاق نیک سخن بگوید، با مقدمه ای جالب و قابل توجه شروع می کند؛ برای مثال در سور? شمس، ابتدا یازده قسم یاد می کند تا ارزش و جایگاه اخلاق را بیان کند.
در این مورد می فرماید:
? وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا*(1) وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا*(2) وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا*(3) وَاللَّیْلِ إِذَا یَغْشَاهَا*(4) وَالسَّمَاءِ وَمَا بَنَاهَا*(5) وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا*(6) وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا *(7) فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا*(8) قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا*(9) وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا*(10) ? (شمس، آیه های 10-1)
سوگند به خورشید و گسترش نور آن، و به ماه آن گاه که از پی آن درآید، و به روز آن گاه که آن را نمایان سازد، و به شب آن گاه که آن را فروپوشد، و به آسمان و کسی که آن را برافراشت، و به زمین و کسی که آن را گسترانید، و به نفس آدمی و کسی که آن را نظام بخشید، آن گاه قدرت شناخت بزهکاری و پرهیزگاریش را به آن الهام کرد، آری، به همه اینها سوگند که هرکس آن را با انجام کارهای شایسته پاک داشت، به راستی رستگار شد؛ و هر کسی آن را زیر زنگار گناهان پنهان ساخت، نومید گردید.
دانشمندان مسلمان، علم اخلاق را برترین علم یا دست کم یکی از برترین علوم می دانند. ابن مسکویه در کتاب تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق می نویسد: این علم از همه علوم برتر است و به نیکو کردن رفتار انسان از آن جهت که انسان است، می پردازد. از این رو، دانشمندان مسلمان به دانشجویان توصیه می کنند پیش از فراگیری هر علمی به فراگیری علم اخلاق بپردازند.
جایگاه اخلاق در اسلام آن قدر مهم و بلند است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم ) می فرماید:
فقدان آن از جمل? عواملی است که می تواند وابستگی انسان را در دنیا و آخرت از خدا و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) قطع نماید.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در این مورد می فرماید:
“ثَلاثٌ مَن لَم تَکُن فِیهِ فَلَیسَ مِنَّی وَ لا مِنَ اللهِ عَزََّ وَ جَلَّ مِن شَیءٍ.
قِیلَ: یا رَسُولَ الله! وَ ما هُنَّ!
قالَ: حِلمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ،
وَ حُسنُ خُلق یَعِیشُ بِهِ فِی النّاسِ،
وَ وَرَعٌ یَحجُزُهُ عَن مَعاصِی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛” (مجلسی، 1403ه ، ص 386)
سه چیز است که اگر در کسی نباشد، نه به من بستگی و پیوندی دارد و نه به خداوند بزرگ.
عرض شد که ای پیامبر خدا، آن سه چیز کدام است؟
فرمود: اول بردباری و حلمی که شخص مسلمان به وسیل? آن، نادانی جاهل را از خود بر طرف کند.
دوم حُسن خلقی که به وسیل? آن با مردم معاشرت کند،
و سوم تقوایی که او را از معصیت و نافرمانی خداوند باز دارد.
نداشتن اخلاق خوب ممکن است هم? اعمال نیک انسان را ضایع کند و از بین ببرد.
در روایتی ارزنده از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به این مطلب تصریح شده است که:
” قِیلَ: لِرسُولِ الله(صلی الله علیه و آله و سلم) إنَّ فُلان?ً تَصُومُ النَّهارَ وَتَقُومُ اللّیلَ وَ هِیَ سَیَّئَ?ُ الخُلقِ، تُؤذِی جِیرانَها بِلِسانِها.
قال (صلی الله علیه و آله و سلم): لا خَیرَ فِیها، هِیَ مِن أهلِ النّارِ” (مجلسی، 1403ه ،ص 198)
به رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) عرض شد که فلان زن، روزها را روزه می دارد و شب ها را با عبادت خدا می گذراند، ولی بد اخلاق است و همسایگان را با تیزی زبان خود آزار می دهد.
رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: در او خیری نیست، و او دوزخی خواهد بود.
همان طور که اخلاق در این دنیا نقش کلیدی و حیاتی در سعادت انسان دارد، در سرای آخرت نیز برای انسان، برکات زیادی خواهد داشت.
و نیز می فرماید:
“أوّلُ مَا یُوضَعُ فِی مِیزانِ العَبدِ یَومَ القِیامَ?ِ حُسنُ خُلقِهِ؛” (مجلسی، 1403ه ،ص 385)
اول چیزی که روز قیامت در ترازوی بند? خدا می نهند حسن خلق اوست.
از آنچه بیان شد این حقیقت روشن شد که برای رسیدن به سعادت و کمال و کسب حیات معنوی، باید متخلق به مکارم اخلاق شد و در این خصوص بی صبرانه شتاب کرد.
2-2 – مراتب اخلاق:
با توجه به احادیث رسیده از پیامبر اعظم و ائم? معصومین(علیهم السلام)، برای اخلاق نیک، سه مرتبه و سه مرحله پیش بینی شده است که آشنایی با آن مراحل، ما را در رسیدن به هدف خویش کمک خواهد کرد:
1. اخلاق انتفاعی،
2. محاسن اخلاقی،
3. مکارم اخلاقی،
(عادل پور، 1388، صص38-29)
الف) اخلاق انتفاعی:
پیروان اخلاق انتفاعی همواره به دنبال منافع مادی و سریع هستند، و هدف اصلی آنان از رعایت اخلاق، رسیدن به قدرت، شهوت و ثروت است، و به تعبیر دیگر به دنبال سود بیشتر و زندگی بهتر می باشند، و چیزی که در نهاد آنان جای ندارد، اخلاق و ارزش های دینی و انسانی است.