ً در نتیجه کوتاهی و قصور مالک یک وسیله نقلیه یا حیوان یا بدون اینکه تقصیری از ناحیه وی صورت پذیرد به دیگری زیانی وارد می‌شود در حقوق اسلام اصل احترام به حقوق مردم و لزوم جبران ضرر، هر ضرری را منع می‌کند و در صورت وقوع ضرر لاجرم زیان‌رسان باید خسارت وارده را جبران کند.
در سوره مبارکه فرقان آیه 16 خداوند متعال می‌فرماید: “لهم فیها ما یشاوون خالدین کان علی ربک وعداً مسئول”2 در اسلام معنای مسئولیت حقوقی را باید در واژه ضمان یافت معنای این واژه عبارت است از برعهده گرفتن، ملزم شدن و کفیل شدن3. مسئولیت مدنی زمانی تحقق می‌یابد که کسی ملزم به جبران خساراتی باشد که به دیگری وارد کرده است و به شخصی که مجبور به جبران خسارت وارده به دیگری است گفته می‌شود که در برابر او مسئولیت مدنی دارد هرگاه شخصی در برابر دیگری ملزم به جبران خسارت وارده باشد عرفاً در مقابل او مسئولیت دارد به عبارتی دیگر ضامن خسارات وارده می‌باشد و باید آن را تدارک ببیند4.
در حقوق انگلستان نوعاً مسئولیت مدنی را به نقض تعهدی که توسط قانون مقرر شده است تعریف می‌کنند5 با این حال مسئولیت مدنی در حقوق انگلستان دارای چند مبحث است که مهمترین آن مسئولیت ناشی از تقصیر است در این مبحث گرایش به ارائه قواعد کلی، ولی مباحث دیگر مسئولیت هر کدام قواعد مختص به خود را دارد و هر کدام در کتب مسئولیت مدنی جداگانه بررسی می‌شوند6.
درکامن‌لا کمتر کسی مسئول مسائل اخلاقی است بنابراین تنها وقتی کسی تعهد قبلی مبنی بر محافظت و مراقبت از کسی داشته باشد و مرتکب ترک فعل شود مسئول است7.
مسئولیت مدنی را به طور کلی می‌توان به دو بخش تقسیم نمود: 1. مسئولیت قانونی (حقوقی)؛ 2. مسئولیت خارج از قانون (غیر حقوقی) مسئولیت حقوقی خود به دو بخش قابل تقسیم است: 1. مسئولیت مدنی (جبران خسارت). 2. مسئولیت کیفری (جزایی). قسمت نخست از مسئولیت حقوقی (قانونی) به دو بخش مسئولیت مدنی ناشی از قرارداد و مسئولیت مدنی خارج از قرارداد، تقسیم می‌شود.
آنچه مورد نظر ماست مسئولیت مدنی به معنای خاص آن یعنی مسئولیت خارج از قرارداد است. بین انواع مسئولیت که در بالا اشاره شد تفاوتهای وجود دارد. به منظور روشن شدن مرز بین انواع مسئولیت به ذکر و بررسی آن پرداخته می‌شود.
ضرر و زیانی که در اثر فعل یا ترک فعل مرتکب ایجاد می‌گردد و شرط تحقق هر مسئولیت مدنی وکیفری است با این تفاوت که در مسئولیت کیفری ضرر وارده متوجه جامعه اما در مسئولیت مدنی ضرر متوجه شخص خصوصی است از ارکان اساسی تحقق مسئولیت است 8.تفاوت بین این دو نوع از مسئولیت منجر به نتایج ذیل می شود:
اولاً: مراد از مسئولیت کیفری تهذیب و اصلاح مجرم است که از طریق اعمال مجازات متناسب تحقق می یابد در حالی که هدف و منظور از مسئولیت مدنی ترمیم و جبران خسارت وارده به متضرر است. ثانیاً: میزان مجازات در مسئولیت کیفری بسته به نوع جرم است. اما در مسئولیت مدنی گاهی با اندک بی‌احتیاطی یا سهل‌انگاری مسئولیت و تکلیف سنگینی متوجه شخص مسئول خواهد شد. ثالثاً: با توجه به اینکه دعوی کیفری توسط مدعی‌العموم قابل طرح است گذشت شاکی خصوصی مانعی برای مسئولیت کیفری نیست. اما رضایت و گذشت زیاندیده مانعی برای صدور حکم به جبران خسارت وارده است. از سوی دیگر مسئولیت مدنی قابل عفو نیست در حالی که مسئولیت کیفری قابل عفو است9.
رابعاً: قصد و نیت مرتکب فعل زیانبار در مسئولیت کیفری یکی از ارکان سه‌گانه مسئولیت را تشکیل می‌دهد و مرتکب عمل مجرمانه باید عامد و قاصد باشد هر چند که در حقوق جزا مسئولیت کیفری در جرایم غیر عمدی نیز پذیرفته شده است ولی در این قسم از مسئولیت غیر عمدی عنصر تقصیر لازم و ضروری است. در مسئولیت مدنی وجود دو عنصر رکن قانونی و معنوی برخلاف مسئولیت کیفری لازم نیست. به عنوان یک اصل هرگاه کسی برخلاف حق و در اثر بی مبالاتی و بی‌احتیاطی به دیگری خسارتی وارد کند ملزم به جبران آن است10. علی‌رغم تفاوتهای مذکور، بین آنها ارتباط و برخورد هم ایجاد می‌شود بدین صورت که گاه یک عمل، واجد هر دو جنبه است مثلاً در سرقت، سارق علاوه بر محکومیت کیفری ملزم به بازگرداندن اموال مسروقه است11. مسئولیت کیفری به معنای خاص آن متوجه شخص مجرم است در صورتی که گاهی مسئولیت مدنی اشخاص ناشی از عمل مستقیم آنها نبوده بلکه ناشی از افعال و کردار اشخاص دیگر است. سادساً: بیمه مسئولیت کیفری غیر عمدی و مسئولیت مدنی امکان دارد ولی بیمه مسئولیت عمدی کیفری امکان ندارد. سابعاً: مسئولیت کیفری در خصوص اشخاص حقوقی معنا ندارد هر چند که گاهل اوقات مدیران اشخاص حقوقی به تبع سمت خود در شرکت مسئولیت کیفری دارند.
مسئولیت مدنی، یعنی التزام به جبران خسارت به دو بخش تقسیم می‌شود. 1. مسئولیت مدنی ناشی از قرارداد. 2. مسئولیت مدنی خارج از قرارداد. تفاوت اصلی این دو نوع از مسئولیت، نقش اراده و توافق طرفین است به این صورت که در مسئولیتهای قراردادی قبل از ورود خسارت به زیاندیده توافق و قرارداد مادی در این خصوص تنظیم شده است و هم اکنون نقص قرارداد سبب ایجاد مسئولیت برای عامل زیان است اما در نوع دیگر از مسئولیت یعنی غیر قراردادی هیچ‌گونه قرارداد یا توافقی فی‌مابین طرفین وجود ندارد12.
خطا (Wrong) به نظر یکی از مؤلفین در معنای اعم نقض تعهدی را شامل می‌شود اما در معنای مقیدتر شامل نقض قرارداد و نقض تراست (Trust) است13.
مسئولیت مدنی به معنای خاص عبارت است از وظیفه قانونی که شخص در برابر دیگری به تسلیم مال یا در عوض استیفا از مال یا عمل دیگری دارد یا اینکه در نتیجه رفتار شخص ضرر و زیانی وارد شود که عامل زیان به موجب قانون نه قرارداد مکلف به جبران آن زیان باشد. امروزه مستفاد و مراد از اصطلاح مسئولیت مدنی به نحو مطلق همان مسئولیت مدنی غیر قراردادی است 14.
عناصر تشکیل‌دهنده مسئولیت قراردادی عبارتند از: 1.نقض عهد. 2. ورود ضرر به متعهد له . 3. وجود رابطه سببیت بین تخلف و ضرر. بنابراین مسئولیت قراردادی زمانی تحقق پیدا می‌کند که در نتیجه عدم اجرای تعهد یا قرارداد، ضرر وارد شود که این ضرر و خسارت ناشی از رابطه حقوقی (قرارداد) فی‌مابین زیاندیده (متعهدله) با متعهد است.
به عنوان مثال: تهیه‌کننده یا فروشنده مواد اولیه با کارخانه قرارداد منعقد می‌نماید و طی آن متعهد می‌شود که مواد اولیه مورد نیاز کارخانه را به منظور تبدیل آنها به کالای تجاری در موقع معینی به کارخانه متعهدله تحویل نماید اما بنا به جهات و دلایلی متعهد از عهده تعهد خود بر نمی‌آید. در نتیجه به کارخانه طرف قرارداد در اثر عدم تحویل مواد اولیه در هنگام توافق خسارت وارد می‌گردد. در اینجا فروشنده در مقابل کارخانه مسئولیت عهدی یا قراردادی دارد و به تعبیر دیگر ضامن است15. به هر حال اگر در قراردادها کسی تعهد ناشی از قرارداد را ایفاء نکند طرف قرارداد حق دارد از متعهدی که از انجام تعهد خود مطابق با قرارداد امتناع نموده خسارت بگیرد که قانون مدنی آن را خسارت ناشی از عدم ایفای تعهد نامیده است و مسئولیتی که متعهد در این گونه موارد در برابر متعهدله پیدا می‌کند اصطلاحاً مسئولیت قراردادی می‌گویند16.
برای ایجاد مسئولیت قراردادی شرایط زیر لازم است:
1. وجود قراردادی نافذ میان طرفین .
2. اعتبار قانونی قرارداد فیمابین .

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

3. وجود رابطه سببیت بین عدم ایفای تعهد و ورود خسارت17.
در مسئولیت غیر قراردادی عمد یا خطای خوانده سبب ورود ضرر است . بنابراین منشأ آن قرارداد یا پیمان نیست بلکه تخلف از تکالیف قانونی است که مقررات آن را برای همه افراد تعیین و تکلیف نموده است18.
مرحوم دکتر امامی که از مسئولیت مدنی به عنوان ضمان قهری یاد می‌کند در تعریف آن می‌فرمایند:
ضمان قهری عبارت است از مسئولیت به انجام امری یا جبران زیانی که کسی در اثر عمل خود به دیگری وارد می‌آورد چون مسئولیت مزبور در اثر عمل قضایی و بدون قرارداد و عقد حاصل می‌شود آن را قهری می‌نامند19.
ممکن است بین مسئولیت قراردادی و قهری اتفاق و اجماع به وجود آید در این صورت علی الظاهر