rt,1982). تشخیص هورنفلس کالک‌سیلیکاته و اسکارن از یکدیگر براساس خصوصیاتی از قبیل موقعیت زمین‌شناسی، ریخت شناسی، اندازه دانه، ترکیب شیمیایی و همچنین منطقهبندی متاسوماتیک که خاص اسکارنها میباشد؛ صورت میگیرد. سنگهای حدواسط هورنفلس کالک‌سیلیکاته دانه ریز و به نسبت همگن و اسکارنهای واقعی کالک‌سیلیکاته دانه درشت را اسکارن واکنشی (reaction skarn) میگویند که اسکارنهای با تبادل محلی (local exchange)، اسکارن با نشر بیمتاسوماتیک (bimetasomatic diffusion) و نوارهای کالک- سیلیکاته (calc-silicate bonds) هم نامیده میشوند (شکل1-1-B) (Einaudi & Burt,1982).
اینودی و همکاران (Einaudi et al., 1981) بر مبنای چگونگی پیدایش، اسکارنها را به دو گروه اسکارن‌های واکنشی و شبه اسکارن (skarnoid) تقسیم نموده‌اند. در نتیجه واکنش محلولهای ماگمایی یا گرمابی با سنگهای کربناته و در دماهای بالا، اسکارن واقعی پدیدار میشود.
شبه اسکارنها به هورنفلسهای کالک‌سیلیکاته هم معروفند، طبق تعریف زاریکوف (Zharikov, 1970) شبه اسکارن اصطلاحی توصیفی برای سنگهای کالک‌سیلیکاته کم مایه از آهن و به نسبت دانه ریز است که دست کم در بخشی، ترکیب سنگ مادر را نمایان سازد. اینودی و همکاران (Einaudi et al., 1981) واژهی شبه اسکارن را برای سنگهای پرمایه از گارنت به کار میبرند که خاستگاه آن‌ها به طور دقیق مشخص نباشد. از نظر تکوینی و پیدایشی شبه اسکارن حدواسط هورنفلس صرفا دگرگونی و اسکارن دانه درشت صرفا متاسوماتیک است. این سنگها بیشتر وابسته به تغییرات متاسوماتیک کربناتهای ناخالص هستند (شکل1-1-C ).
اسکارنهای واکنشی بر اثر دگرگونی ایزوشیمیایی و در لایههای نازک شیل، واحدهای کربناته و در جایی یافت میشود که انتقال متاسوماتیک اجزاء و سازهها در بین لیتولوژیهای مجاور در مقیاسی کوچک (در حد سانتی متر) رخ دهد .( Vidale, 1969; Zarayskiy et al., 1987)در این سنگهای دگرگونی نیز مانند هورنفلسها، نیازی به ورود سازههای بیرونی مقطع رسوبی نیست. اسکارنهای واکنشی همچون اسکارنهای واقعی، منطقه‌بندی متاسوماتیک دارند. تنها با بررسیهای دقیق ترکیب شیمیایی کانی ها و مشخص ساختن روابط صحرایی از هم تفکیک پذیرند. امکان پیدایش انواع حدواسط اسکارنهای واکنشی و اسکارنهای واقعی هم وجود دارد. به عبارتی دیگر اسکارن واکنشی در محدود مناطق دگرگونی درجه متوسط تا بالاست و اجزای شیمیایی مورد نیاز واکنش از سنگ‌های دیواره و پیرامون حاصل شده است و به طور معمول کانسار سازی ندارند. در جدول1-1 مقایسه اسکارن واکنشی و متاسوماتیک آذرین آمده است (Einaudi et al., 1981).
تبلور دوبارهی دگرگونی (metamorphic recrystallization) در سنگهای آهکی ناخالص، واکنش بیمتاسوماتیک (bimetasomatic reaction) بین سنگهای گوناگون و متاسوماتیسم تراوشی (infiltration metasomatism) توسط سیالات گرمابی با منشا ماگمایی سه فرایند مهم است که در اسکارن رخ میدهد.

شکل ‏1-1 نمایش تشکیل انواع اسکارن. A) دگرگونی همشیمیایی شامل بازبلورش و تغییر در پایداری کانی بدون جا به جایی قابل توجه بین اجزا B) تشکیل اسکارن واکنشی در نتیجه دگرگونی واحدهای سنگ‌شناسی میان لایهای مانند شیل و سنگ آهک با انتقال ماده در مقیاسی کوچک (بی متاسوماتیسم). C) تشکیل شبه اسکارن (اسکارنوئید) در نتیجه دگرگونی واحدهای سنگ‌شناسی ناخالص به همراه ‌اندکی انتقال جرم و جریان سیال D) تشکیل اسکارن متاسوماتیزمی درنتیجه پخش و نفوذ سیالات حاوی سازاهای خارجی در سنگهای کربناتی و توده‌نفوذی (Meinert,2005).

جدول ‏1-1 مقایسه اسکارنهای واکنشی و متاسوماتیک- آذرین (Einaudi et al., 1981)

1-4- توزیع زمانی، مکانی و اهمیت اقتصادی
با آنکه اسکارنها در تمامی قارهها‌ یافت شدهاند ولی هم از نظر سنی و هم ‌سنگشناسی سنگ میزبان محدودند. به طور کلی گسترش جهانی ذخایر اسکارنی در کمربندهای کوهزایی میباشد. کانسارهای اسکارنی در محدوده وسیعی از محیطهای زمین‌شناسی پرکامبرین تا ترشیری یافت شده‌اند و بیشتر ذخایر مهم اقتصادی به نسبت جوان هستند (Burt,1977). سن تعداد اندکی از اسکارنهای تنگستن و قلع مهم مانند ذخیرههای کینگ آیلند پالئوزوئیک است. سن ذخایر مس و سرب- روی، غالبا ترشیری است ((Edwards et,al,1986. اسکارنها در اطراف تودههای نفوذی متقاطع کوچک تا متوسط گرانودیوریتی یا مونزونیتی گسترش بیشتری دارند. در اطراف تودههای سیلیسی یا مافیک نیز آثار متاسوماتیک کمتری دیده می‌شود .بررسی‌های اخیر (Titley, 1973; Einaudi,1982) نشان داده که تمامی اسکارنها در دماهای بالا شکل نمیگیرند. واکنشهای منطقه همبری تابع ماهیت سنگ میزبان، مواد نشئت گرفته از توده‌نفوذی، پویایی سیالهای موجود و میزان فشار و دماست (Guilbert & Lowel,1974).
بیشتر کانسارهای اسکارنی کوچکند و به ندرت تا ده میلیون تن ذخیره دارند. شماری از کانسارهای بسیار بزرگ تا شصت میلیون تن ذخیره دارند ولی تناژ آن‌ها در مقایسه با ذخایر و سیستمهای پورفیری که به طور معمول در همجواری آن‌هاست، کم و ناچیز مینماید. با آنکه بعضی از کانسارهای اسکارنی یافت شده در ماسه سنگها و شیلها هم تناژ خوبی دارند، اما بیشتر کانسارهای اسکارنی قابل بهره برداری به‌ این دلیل که سنگهای کربناته به آسانی دگرگون یا جایگزین میشوند در سنگهای کربناته جای دارند. مجموعههای کانیایی جدید پدید آمده در فرایند متاسوماتیک نشان از افزایش منیزیم، آهن، کلسیم، منگنز و سیلیس دارند. اسکارنهای طلا، مس، آهن، مولیبدن، قلع، تنگستن، سرب و روی از عمده ترین کانسارهای اسکارنی هستند و در سراسر جهان به دقت بررسی و مطالعه شدهاند. اسکارنهای فلوئور، کربن، باریم، پلاتین، اورانیوم و عناصر کمیاب از اسکارنهایی هستند که به طور محلی اهمیت مییابند. شماری از اسکارنها هم به لحاظ داشتن کانیهای صنعتی گارنت، ولاستونیت، آزبست، مگنزیت و تالک مورد بهره برداری قرار میگیرند (Burt, 1977). اسکارنهای تالکدار و سنگهای کربناتی دگرسان شده و دیگر سنگهای رسوبی دگرگون شده، در حدود 70 درصد تولید تالک جهان را تامین میکنند، نمونههای مهمی از این ذخایر در فرانسه و اتریش یافت میشود (Moine et al.,1989). همچنین برخی اسکارنها رادیو اکتیو میباشند و در اورانیوم، توریوم و عناصر نادر خاکی غنی هستند (Ray and Webster, 1991).
اسکارنها تولید کنندگان اصلی مس و آهن در آغاز قرن بیستم بودند. اهمیت اسکارنها از نظر این فلزات، در طول سدهی اخیر کاهش یافت. دلیل این امر، توجه به منابع مس موجود در ذخایر پورفیری، سولفید های چینه‌سان با منشا آتشفشانی و همچنین آهن موجود در سازندهای آهن دار است. اسکارنها هنوز نیز از نظر تامین تنگستن جایگاه مهمی داشته و به تازگی اهمیت آن‌ها در مناطق مس پورفیری مانند جنوب غرب ایالات متحده آشکار شده است (Atkinson & Einaudi, 1978). اتحاد جماهیر شوروی پیشین، ژاپن و چین، مانند ایالات متحده امریکا، کانادا و تاسمانی، ذخایر اسکارن عمده‌ای دارند. گرچه تناژ ذخایر اسکارن عموما کمتر از سولفیدهای آتشفشانی یا ذخایر سولفیدی با سنگ میزبان رسوبی است، اما این ذخایر تامین کننده مهم برخی فلزات است. تقریبا 58% تولید تنگستن دنیای غرب از شئلیت اسکارنها تامین شده و این نسبت ممکن است در آینده افزایش یابد (Bender et al., 1979). اسکارن قلع عیاری بین 1/0تا 7/0 درصد و تناژی تا 30 میلیون تن دارد، اما تمام قلع موجود را نمیتوان به طور اقتصادی بازیافت کرد. دلیل این امر عمدتا رخداد مقدار شایان توجهی قلع به شکل عنصر اصلی در مالایائیت، و یا عنصری غیر اصلی در گارنت آندرادیت است. تناژ اسکارنهای آهن بین 2 تا 300 میلیون تن بوده است. عیار روی در اسکارنها ممکن است به 12 درصد رسیده و احتمال دارد عیار سرب آن‌ها پایینتر باشد. برخی از سیستم‌های مس پورفیری اصلی دنیا، همراه خود ذخایر اسکارن مس دارند (برای مثال بینگهام و توئین بوتز). عیار متوسط این ذخایر 1 درصد بوده و تناژ آن‌ها بین 50 تا 500 میلیون است ((Edwards et al.,1986.
در ایران اسکارنهای بیشماری یافت شده است اما بیشتر آن‌ها از لحاظ اقتصادی حائز اهمیت نیستند. شمار اندکی از اسکارنهای ایران از لحاظ میزان آهن، مس، کانیهای صنعتی ولاستونیت، گارنت و ذخایر غیرفلزی مانند سنگ‌های مرمر ارزش اقتصادی دارند.

1-5- جایگاه زمینساختی
در گذشته تعدادی از پژوهشگران (به ویژه روسی) توزیع کانسارهای اسکارنی را در ارتباط با مراحلی از تکامل