داشته. قران می فرماید: “وانزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم و لعلهم یتفکرون”. سوره نحل آیه 44 ما برای تو قران نازل کردیم تا آن چه برای آنها فرستاده شده بیان کنی شاید که عقل و فکر خود را بکار بسته و به آیات پروردگار خود اندیشه نمایند. از این آیه بخوبی استفاده می شود که بیان قران و احکام آن برای مردم بعهده پیغمبر ص است، در مرتبه اول آن حضرت باید دستور دهد و مردم عمل کنند. 4
– علامه سید عبدالحسین شرف الدین، در کتاب خود با عنوان اجتهاد در مقابل نص می نویسد:”یکی از مواردی که خالد بن ولید در مقابل نص اجتهاد نمود، در روز فتح مکه بود. در فتح مکه پیغمبر ص خالد را از جنگ و کشتار منع فرمود. چنانکه مورخان و سیره نویسان تصریح کرده اند و محدثان موثق با اسناد صحیح خود روایت نموده اند. پیغمبر ص آن روز به خالد و زبیر فرمود: جز با کسی که با شما وارد جنگ می شود، جنگ و خون ریزی نکنید ولی با این وصف خالد بیست و چند مرد از قریش و چهار نفر از”هذیل” را کشت. پیغمبر ص وارد مکه شد، دید زنی را کشته اند. از حنظله کاتب پرسید چه کسی او را کشته است؟ حنظله گفت: خالد ولید. جضرت به وی دستور داد خالد را ملاقت کند و از کشتن زنان و کودکان و مزدوران بر حذر دارد. 5
– احمد لقمانی، در کتاب خود شیخ مفید معلم امت می نویسد:”فقه دانشی است مقدس و نورانی که از وسعتی بسیار و قدمتی فراوان بهره مند است. این علم از قدیمی ترین دانشهای اسلامی است که در همه ی زمانها در سطح بسیار زیادی تعلیم و تدریس می شده است. رشد و تکامل فقهای بسیار ارزشمند و تالیف آثار پربها نشان از اهمیت فراوان این دانش است از آنجا که رسالت این دانش مقدس: بیان وظایف شرعی و بایدها و نبایدهای عملی و تکلیفی مسلمانهاست، فقیهان بزرگی در زمان حضور ائمه ع تربیت شده اند. آنان با تشویق ائمه و راهنمایی آن راهنمایان الهی در نحوه ی استنباط و استخراج فروع از اصول به اجتهاد و فتوا دادن می پرداختند. در دوره ی غیبت این شیوه رو به کندی گرایید و نقل و ثبت حدیث به جای اجتهاد و استنباط نشست. هر چند بعضی همچون ابن ابی عقیل و ابن جنید اسکافی تلاشهایی کردند اما نتیجه ای نبخشید. در سده ی چهارم هجری و با ظهور شیخ شیرین سخن، مرحوم مفید، رواج فقه و تجدید آن به شیوه ی دوره ی حضور ائمه(ع) گردید. این عالم ربانی با اطلاعات گسترده ای که از مکتبهای فقهی اهل تسنن و مشربهای فقهی درمیان عالمان شیعه داشت، به تدوین فقه اجتهادی و تطبیقی پرداخت”.6
ج) سوالات تحقیق:
1- نظر فقهای امامیه در مورد تحولات اجتهاد چیست؟
2- اجتهاد تا چه میزان پاسخگوی مشکلات ناشی از بی قانونی بوده است؟
3- اصل اجتهاد در اسلام چیست؟
4- آیا معصومین هم اجتهاد می نمودند و روششان چگونه بود؟
د) فرضیه ها:
1- اصل اجتهاد و جایگاه ویژه آن در جهان اسلام به عنوان یکی از اصلی ترین مسائل مطرح در مکتب تشیع است.
2-اجتهاد از گستره و ژرفای بیشتری برخوردار بوده است و می تواند به عنوان مبنای گفتمان و سوژه قابل بحث و معیاری ناب از اسلام و مایه ی اتحاد و محور مشترک بین مذاهب باشد.
3- اصولا اجتهاد مایه ی حیات اسلام و پویایی قوانین آن است.
ه) روش تحقیق:
الف- روش پژوهش: روش توصیفی و تحلیلی می باشد.
ب- روش گردآوری اطلاعات: روش کتابخانه ای و مراجعه به منابع و مستندات معتبر فقهی امامیه و نیز استفاده از سایتهای تخصصی فقهی.
ج: ابزار گردآوری اطلاعات: رونوشت و فیش برداری از مجلات، کتب فقهی تشیع.
د: روش تجزیه و تحلیل اطلاعات: بصورت گزینشی و مقایسه ای و تطبیقی از مستندات فقهی.
اهداف پژوهش
1- با توجه به این که تحولات اجتهاد در دورانهای مختلف فقه و تجزیه و تحلیل ابعاد گوناگون آن به واسطه ی عظمت و تاثیر گذاری فوق العاده ی ان در بقاء و حیات اسلامی از نیازهای قطعی جامعه ی اسلامی بوده روشن شدن ماهیت ان امری لازم و ضروری است.
2- هدف علمی این تحقیق بررسی تحولات اجتهاد در مکتب شیعه و بررسی اصل اجتهاد در اسلام می باشد.
ز) ساماندهی تحقیق:
این تحقیق در یک مقدمه و چهار فصل به همراه نتیجه گیری و پیشنهادات تدوین یافته شده است. فصل اول به بیان کلیات تعاریف، مفاهیم و تاریخچه به بررسی پرداخته است. فصل دوم تاثیر مکان و زمان و عرف و احوال آدمیان در اجتهاد مورد بررسی قرار داده است.
در فصل سوم، مهمترین مباحث مربوط به تحولات اجتهاد در ادوار مختلف فقه امامیه مورد بررسی قرار داده شده است. و فصل چهارم به بررسی انفتاح و انسداد باب اجتهاد پرداخته است.
فصل اول:
کلیات
(تعاریف، مفاهیم و تاریخچه)
1- 1 معنای لغوی اجتهاد
در لغت نامه دهخدا اجتهاد به معنی جهد کردن و کوشیدن در رای و صواب جستن آمده است.7
اجتهاد در لغت به معنی تحمل جهد و مشقت باشد چنان که گفته می شود”اجتهاد فی امر ثقیل”8
هم چنین در فرهنگ فارسی معین، اجتهاد به معنای جهد کردن، کوشیدن، مجتهد بودن، کوشا بودن، رای صواب جستن، جهد، سعی، کوشش استادی است. و از نظر فقهی، استنباط مسائل شرعی به قیاس از کلام الله و حدیث و اجماع به شرایطی که در کتب شرعی ثبت است. 9
اجتهاد از ریشه ی”جهد” گرفته شده است و در آن سه مفهوم تلاش، توان و دشواری دیده می شود. صیغه های هم خانواده ای مانند: “اجتهاد””جهاد” و”جهد” نیز بر نوعی تلاش سرسختانه و دشواری علمی و عملی دلالت دارند. اطلاق واژه ی جاهدوا در آیه ی”والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا”(سوره عنکبوت/ آیه 69) صرفا بر همان معنای لغوی دلالت می کند.
امام خمینی در پیامی، کوشش های علمی و فقهی بزرگان اسلام را بارزترین مصداق جهاد در راه خدا می داند. بعضی از دانشمندان معاصر نیز در پرتو چنین برداشتی از قرآن، این آیه را خاستگاه اجتهاد در اسلام دانسته اند. 10
اجتهاد در لغت به معنی کوشش و جد و جهد کردن است. 11
1-2 اجتهاد در اصطلاح شرعی
اجتهاد در عرف فقها به کار گرفتن کوشش و تلاش است؛ برای بدست آوردن احکام شرعی فرعی، از دلیل های شرعی آن. اجتهاد از جهد گرفته شده و به معنی تحمل مشقت و صرف کردن تمام توان و کوشش است، تا از ادله فقه ظن به حکم شرعی پیدا شود، یا ملکه ای است که در پرتو آن دلیل های شرعی و عقلی را بدست می اورند تا احکام شرعی و وظایف عملی را از آن ها بیرون آورند. و به عبارت دیگر اجتهاد، ملکه ای است که به وسیله آن قدرت بر استنباط حکم شرعی و فرعی از دلیل آن حاصل می گردد. 12
و هم چنین اجتهاد تلاش و به کارگیری توان برای خلاص شدن از شک در رسیدن به ظن غالب اطمینان و بالاتر از آن. 13
اجتهاد به این معنا، کار بسیار مهم و مقدسی است خداوند در قرآن مجید آن را بر گروهی از مسلمانان واجب کرده است و می فرماید:

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

همه ی مومنان نمی توانند برای جهاد و جنگ در راه خدا به سفر بروند، و باید گروهی از مومنان سفر کرده تا در دین خدا تفقه کنند مجتهد شوند و چون بازگشتند، مردم خود را هشدار دهند، باشد که از زشتکاری حذر کنند 14
بنظر می رسد که خاستگاه معنای اصطلاحی اجتهاد، حدیث مشهور زیر است:
اذا حکم الحاکم فاجتهد فاصاب فله اجران و اذا حکم فاجتهد ثم اخطا فله اجرا

هرگاه حاکم، داوری کند و در فهم حقیقت بکوشد و به آن برسد، سزاوار دو پاداش است و هرگاه با تلاش فراگیر حکم کند و به خطا رود، تنها یک پاداش خواهد داشت. 15
“الاجتهاد رد الفروع الی الاصول” مقصود از فروع همان مسائل قضایی و شرعی است و مقصود از اصول منابع و ماخذ قانون است. پس اجتهاد به معنی صاحب نظر شدن در فقه اسلامی است. 16
1-3 فقه در لغت و اصطلاح
واژه فقه که می توان از آن به عنوان دستور العمل و راه و روش زندگی در پرتو فرامین اسلامی یاد کرد، مانند واژه های دیگر دارای معانی مختلف اعم از لغوی و اصطلاحی می باشد.17
فقه در اصل به معنای فهم و دانستن است.18 و دلالت می کند بر ادراک چیزی وعلم به آن.19 و همچنین معنای اصلی و دقیق فقه آن است که انسان با استنتاج از معلومات و قضایای بالفعل و موجود به مجهول دست یابد.20
فقه در لغت به معنای فهم است، چنانکه در آیه قرآن آمده است: “ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ”(سوره هود/آیه 91) یعنی بسیاری از آن چه می گویی نمی فهمیم و درک