ی کنیم. و همین واژه در اصطلاح فقهاء به معنی آشنایی با احکام فرعی شرعی است. که از راه ادله تفصیلی آن یعنی قرآن، سنت، اجماع و عقل به دست می آید. 21
کلمه فقه به معنای عام آن که شامل اصول اعتقادی و اخلاقی و اجتماعی و حقوقی و قضایی و فروع عملی می شود و نیز کلمه فقیه مستحدث نیستند و به تازگی مورد کاربرد قرار نگرفته؛ بلکه از ابتدای ظهور اسلام رواج داشته اند. بنابراین، این پندار برخی از مستشرقین که مسلمانها این واژه ها را از قوانین فقه رومی اتخاذ کرده اند بی پایه و اساس است، زیرا این کلمات در قرآن کریم و حدیث شریف وارد شده است، از جمله، خداوند متعال در قرآن می فرماید: “فلو لا نفر من کل فرقه منهم طائفه لیتفقهوا فی الدین”(سوره آیه/122)
یعنی پس چرا از میان هر فرقه از آنان، گروهی هجرت نمی کنند تا در مسائل دینی آگاهی بیابند.
امام صادق(ع) فرمود: “اذا اراد الله بعبد خیرا فقهه فی الدین” یعنی آن گاه که خداوند خیر بنده ای را بخواهد، او را در مسائل دینی آگاهی می بخشد.
اصولا واژه فقه در قرآن به معنای فهم و دریافت عمیق حقایق دین و آفرینش است.
قد فصلنا الایات لقوم یفقهون آیه(98/ انعام)
و لکن المنافقین لا یفقهون آیه(7/ منافقون)
فما لهولاء القوم لا تکادون یفقهون حدیثا آیه( 78/ نساء)22
1-4 تعریف امامیه
امام در لغت به کسی گفته می شود؛ که به او اقتدا شود و مردم از او پیروی کنند. چنان که می بینیم به این ترتیب، نقش اساسی دو مفهوم قرآنی امام و امت که هر دو از یک ریشه لغوی هم به دست می آید در فرهنگ تشیع معلوم می شود. معنای لغوی امام و شیعه متمم یکدیگرند. شیعه به معنی پیرو است. و امام کسی است از او پیروی می شود. امامیه و یا شیعه اثنی عشریه اصطلاحا به کسانی گفته می شود که گذشته از اعتقاد به امامت بلافاصله، علی(ع) پس از او حسن بن علی(ع) و حسین بن علی(ع) و نه فرزند ایشان که آخرین آنها مهدی موعود عج است به امامت می پذیرند. شیعیان در بحث اثبات امامت علاوه بر احادیث مسلم نقل شده از پیامبر خدا(ص) برای ضرورت امامت به اموری استناد می کنند که آنها را شئون امامت می دانند و اموری همچون: 1. تبیین و تشریح قرآن و سنت پیامبر خدا2. تلاش برای حفظ و نگهداری دین از نابودی و انحراف 3. تلاش برای تحقق دین 4. الگو بودن. 23
1-5 آیات الاحکام
از آن نوع آیات نورانی قرآن مجید بحث و گفتگو می‌کند که حکمی از احکام عملی شریعت را دربر داشته باشد، و تعداد آنها در قرآن مجید طبق مشهور حدّاکثر به 500 مورد می‌رسد گرچه به یک معنی، تمام آیات قرآن مجید، در واقع امر، آیات الأحکام می‌باشند. چون آیاتی هم که در برگیرند? آیات خلقت یا آیات توحید و خداشناسی یا نبوّت و… می‌باشند. یا خود دارای حکمی هستند یا دارای بار فقهی می‌باشند یا در ارتباط با مبدأ احکام هستند که سرچشمه ی آیات می‌باشد. در هر صورت منشأ اثبات تکلیف جهت مکلّفین، می‌باشند. امروز در اصطلاح فقهاى کرام، آیات احکام آن نوع از آیات الهى در قرآن مجید مى‌باشند که یک حکم فرعى فقهى را دربر داشته باشند از منطوق صریح یا از مفهوم موافق یا مخالف آن، حکمى از احکام فقهى استفاده گردد که در روند عمل تکلیفى مکلّف، قرار گرفته باشد. بنابراین تعریف عامّ، آیات الاحکام در پى فروع فقهى و موارد جزئى از اعمال تکلیفى روزانه یا ماهانه یا سالان? او قرار دارد و از لحظه‌هاى تکلیف، تا پایان عمر او از وظائف فردى، تربیتى، اجتماعى، قضائى یا جزائى و جنایى و دیاتى او بحث و گفتگو نماید.24
1-6 تاریخچه اجتهاد
ادوار و سیر احکام از دو دوره تشکیل می شود:
الف: دوره ی تشریع:
دوره ی تشریع دوره ی وضع، جعل و صدور احکام است که از زمان بعثت رسول اکرم ص آغاز شد و به وسیله ی قرآن و سنت پیامبر انجام پذیرفت. پس اصول کلی احکام شرع مقدس اسلام و قسمتی از فروع آن در عصر بعثت، توسط رسول گرامی اسلام به صورت تدریجی و در مدت بیست و سه سال به جامعه و مردم ابلاغ گردید. چنان که امام کاظم(ع) می فرمایند:
“کل شی ء فی کتاب الله و سنه نبیه صلی الله علیه و آله”.
حکم کلی هر چیزی در کتاب خدا و سنت رسول او- صلی الله علیه و آله- نهفته است”.
بنابراین بعد از رحلت آن حضرت هیچ گونه حکم کلی وضع و تشریع نگردیده است. نهایت آن که برخی از احکام و اصول کلی که در آن زمان به گونه ای مجمل بیان شده، در دوره های بعد به صورت تفصیل در آمده و یا فروع آن توضیح داده شده است. بدین جهت امام باقر(ع) به اصحاب خود می فرمودند:
“اذا حدثتکم بشی ء فاسالونی من کتاب الله”.
حکم هر چیزی را که برای شما گفتم دلیل و اصل آن را در کتاب خدا از من بخواهید.
البته این بدین معنی نیست که منابع و مآخذ احکام فقط قرآن و سنت رسول گرامی اسلام است و در استنباط احکام و مسائل شرعی از امامان-علیهم السلام- بی نیاز هستیم، بلکه سنت از نظر شیعه علاوه بر سنت پیامبر شامل سخنان و راه و روش خاندان عصمت و طهارت نیز می شود چنان که امام صادق(ع) می فرمایند:
“کتاب الله فیه نباما قبلکم و خبرما بعدکم و فصل ما بینکم و نحن نعلمه”.
کتاب خدا قرآن کتابی است که خبرهای پیش از شما و بعد از شما در آن است. و قرآن داور میان شماست و ما هستیم که معانی آن را می دانیم.
ب: دوره ی تفریع: