ست؟
2. توجه به فضای نزول آیات چه تأثیری بر فهم آیات دارد؟
3. چه فوائد و آثاری بر شناخت زمان و مکان نزول بار می شود؟
7ـ فرضیه های پژوهش:
1. مفسرین برای درک مفهوم آیات از قراین نزول کمک گرفته اند.
2. با استفاده از قراین می توان زمان و مکان نزول را حدس زد.
3. برای فهم مقصود برخی آیات شناخت زمان و مکان نزول، ضروری و لازم است.
4. به نظر می رسد با فهم زمان و مکان نزول بتوان برخی از موارد اختلافی میان شیعه و همینطور شیعه و اهل سنت را در برخی آیات برطرف نمود.
8ـ اهداف پژوهش:
1. اثبات تأثیر شناخت زمان و مکان نزول بر فهم آیات.
2. شناسایی راههای شناخت زمان و مکان نزول.
3. قاعده مند کردن تفسیر صحیح.
4. شناخت یکی از آسیب های تفسیر ناصحیح.
5. شناسایی برخی موارد تأثیر گذاری زمان و مکان بر فهم صحیح.
9ـ روش گرد آوری اطلاعات و داده ها:
روش تحقیق کتابخانه ای است. منابع اطلاعات ابتدا در خصوص موضوع جمع آوری شده
و سپس با بررسی دیدگاه های مفسرین شیعه و سنی به تحلیل موضوع پرداخته شده است.
10ـ جنبه جدید بودن و نوآوری تحقیق:
بسیاری از مفسران و اندیشمندان علوم قرآنی قائل به اهمیت و فوائد بحث فضای نزول و
از جمله شناخت زمان و مکان نزول و تأثیر آن بر فهم آیات قرآن هستند ولی تا چه حد بر دیدگاه های مفسرین تأثیرگذار بوده و در فهم مقصود آیات از این قراین کمک گرفته اند، تحقیقی است که تا حال انجام نگرفته و این تحقیق برآن است که ان شاء… به این موضوع بپردازد.
11ـ نتایج علمی و عملی تحقیق:
با نتیجه ای که از این تحقیق بدست می آید:
به بی اساس بودن سبب نزول برخی آیات و همچنین نظرات مفسرین ( به خصوص آیاتی که در شأن اهل بیت (علیهم السلام) نازل شده) پی خواهیم برد و با استناد به زمان و مکان نزول، جعلی بودن روایاتی از اسباب نزول بدست خواهد آمد. آیات ناسخ و منسوخ قرآن را باز شناسی کرده و به نظر صحیح دست پیدا کنیم و به طور کلی می توانیم به درک صحیح آیات رهنمون شویم.
12ـ گزارش اجمالی تحقیق
گزارش اجمالی فصول تحقیق که شامل چهار فصل است، عبارت است از:
فصل اول: در دو بخش کلیات پژوهش چون تبیین موضوع، ضرورت تحقیق و پیشینه آن و… و مفهوم شناسی واژه های “زمان، مکان، نزول، تفسیر و قرآن” طرح شده است.
فصل دوم: به مباحث “اسباب نزول”، “شأن نزول” و “فرهنگ زمان نزول” به عنوان قراین پیوسته غیر لفظی که ما را در شناخت فضای نزول یاری رسانده و بر تفسیر قرآن تأثیر‌گذار است، پرداخته شده است.
فصل سوم: بخشی از آن مبحث “مکی و مدنی”، مقدمه ای لازم برای شناخت “زمان و مکان نزول” بیان شده و بخشی نیز تأثیر شناخت “زمان نزول” بر مراد و مقصود آیات مورد بررسی قرار گرفته است.
فصل چهارم: در ابتدا بررسی تأثیر شناخت “مکان نزول” بر فهم قرآن انجام گرفته و سپس تأثیر “زمان و مکان نزول” بر دیگر قراین تبیین شده است.
و در پایان تحقیق، نتیجه ها و پیشنهاد ها تنظیم گردیده است.
امید است، این مباحث جهت استفاده علاقه مندان مفید واقع شده و موجب ترغیب و انگیزه در سایر قرآن پژوهان گردد تا تداوم بخش این حرکت شوند.
1 ـ 2 . معنا شناسی
1ـ 2ـ 1. مفهوم شناسی”زمان نزول”
1 ـ 2ـ 1ـ 1. معنای لغوی “زمان”
“زمان4” از ماده “زمن”، “از لغات مشترک میان عرب و عجم است5” و به “اسمی که برای
وقت، چه کم باشد و چه زیاد6″، “عصر7” و “چیزی که دائم در حرکت8″، “وقت، هنگام، دور و عهد9″، “زمانه، روزگار، دهر10” و… معنا شده است.
برای مشخص شدن معنای “زمان” به تفاوت معنایی “زمان” با دیگر واژه ها می پردازیم: “زمان” و”أمد”: “زمان” هم برای مبدأ و هم غایت و نهایت استعمال می شود یعنی برای زمان های گذشته و حال و آینده به کار می رود ولی “أمد” فقط به اعتبار هدف و غایت استعمال مى‏شود و تنها برای زمان آینده است11.
“زمان” و “ابد”: “ابد” زمانی است پیوسته برخلاف “زمان” که پیوسته نیست12.
“زمان” و”دهر”: “زمان” هم به مدت بسیار اطلاق مى‏شود و هم به مدت اندک اما از مدت طولانى به “دهر” تعبیر می شود13.
1 ـ 2ـ 1ـ 2. تعریف اصطلاحی “زمان نزول”
در این تحقیق “زمان نزول” عبارت است از: اوقاتی که فرازهایی از آیات قرآن کریم بر حضرت محمد(ص) پیامبر اسلام وحی شده است.

1ـ 2ـ 2. مفهوم شناسی”مکان نزول”
1ـ 2ـ 2 ـ 1. معنای لغوی “مکان”
“مکان14” اسم ظرف است و به “جای، محل، جایگاه15، موضع بودن چیزی، قرارگاه هر چیز از زمین و جای شیء16” معنا شده است. این واژه به نظر بعضی از اهل لغت مشتق از “کون”؛ “بودن و هستی” است که در اثر کثرت استعمال به معنی مطلق “جا” به کار می‌رود17 و بعضی دیگر معتقدند از ماده “مکن” به معنای “جایی که چیزی را در بر
می‌گیرد18″ است.
کلمه “مکان” صرف نظر از ریشه آن 32 مرتبه به معانی “جای، جایگاه، جایگزین و وضع و موقع” در قرآن کریم به کار رفته است.
1ـ 2ـ 2ـ 2. تعریف اصطلاحی “مکان نزول”
در این نوشته منظور از “مکان نزول” عبارت است از: هر جا و هر شهری است که پیامبر(ص) به آنجا قدم گذارده اند و آیاتی از قرآن کریم بر آن حضرت نازل شده است.
1ـ 2ـ 3. مفهوم شناسی”نزول قرآن”
1ـ 2ـ 3ـ 1. معنای لغوی “نزول”
واژه “نزول” از “نزل” به معنای “فرود آمدن یا فرو افتادن19؛ از بالا به پایین است20” مانند “فرود آمدن باران از آسمان یا فلانی از اسبش فرود آمد21” و نیز به معنای “جاگیر شدن و در جایی اقامت افکندن” است22.
برخی اهل لغت “نزول” را به معنای “هبوط” آورده اند23. اما کسانی بین این دو فرق گذاشته
و گفته اند: “هبوط” به معنای فرود آمدن قهری است مانند فرود آمدن سنگ24 و در کاربرد آن در مورد انسان دلالت بر تحقیر و نقص دارد25 برخلاف “نزول”؛ این لفظ در مواردی چون ملائکه26 و باران27 به کار رفته و اشاره به عظمت و شرافت دارد28. در”هبوط” به مقصد فرود، جایی که غیر از مبدأ است توجه شده اما در “نزول”، مبدأ؛ جای اولی که چیزی می‌خواهد از آن جدا شود مورد نظر بوده و به استقرار یافتن در جای دوم توجه ای نمی‌شود.29.
کلمه “نزول” با مشتقاتش در مجموع 293مرتبه در قرآن کریم آمده است.
1ـ 2ـ 3ـ 2. تعریف اصطلاحی “نزول قرآن”
بدون تردید در زمینه نزول قرآن هیچ یک از معانی لغوی که دلالت بر نزول مادی و مکانی دارد نمی تواند مورد نظر باشد. زیرا قرآن کریم که مرتبه ای از علم خداوند متعال است، جسم نیست تا در مکانی قرار گیرد و یا از بالا به پایین فرو فرستاده شود. بنابراین با وجود اختلاف نظر در میان دانشمندان علوم قرآنی30، باید واژه “نزول” را در مورد قرآن به معنای مجازی به کار برد. منظور از “نزول قرآن کریم” ظهور وحی در پیامبر اکرم(ص) است؛ نزول معنوی و روحانی که تنها ایشان حقیقت آن را دانسته و درک می کردند31. بدین معنا که قرآن حقیقتی والا است که منشأ اصلی آن علم ذاتی خداوند است و از آنجا که دور از دسترس فهم متعارف انسانها است خدای رحمان و رحیم جهت تمام کردن عنایت و رحمت خویش آن حقیقت را به مرتبه ظهور فعلی و در قالب الفاظ متجلی ساخته و به پیامبر خویش وحی نموده است32. و به اعتبار بلندی مقام خدای تعالی و پستی مقام عبودیت است که آمدن قرآن از آن مقام به این مقام “نزول” نام گرفته است33.
بنابر نظر عده ای از دانشمندان، نزول قرآن کریم دو بار بوده است:
الف ـ نزول اجمالی: معارف الهی واقع در قرآن یک باره بر قلب پیامبر فرود آمده است تا روح آن حضرت سرشار از نور معرفت قرآنی گردد.
ب ـ نزول تفصیلی: در دوران رسالت، قرآن با الفاظ معین و آیات پیاپی، تدریجی بر پیامبر(ص) فرود آمده است که گاهی با حوادث و وقایعی مرتبط بوده است.
آنها، آیه شریفه هود/1 را شاهد بر اندیشه تعدد نزول قرآن گرفته اند34:
“… کِتَابٌ أُحْکِمَتْ ءَایَاتُهُ ثمُ‏َّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَکِیمٍ خَبِیر”
“…[این‏] کتابى است که آیتهاى آن از نزد دانایى با حکمت و آگاه استوار و پایدار گشته- که به کتابى دیگر منسوخ نشود- و آنگاه به تفصیل بیان شده است”
نزول تدریجی قرآن از یک طرف امداد معنوی مستمر برای پیامبر(ص) بوده است35 و از طرفی، رسالت اسلام با انواع بحران های سیاسی، فرهنگ ها و پرسش های مختلف از سوی مشرکان رویارو بوده است. موضع گیری های مناسب و تفسیر و تبیین متناسب از سوی پیامبر(ص) نیازمند آن بوده است که نزول قرآن به شکل تدریجی انجام پذیرد36. ویژگی نزول تدریجی این کتاب آسمانی، بیانگر قابلیت تعیین زمان نزول هر یک از آیات و سوره های قرآن کریم است. این مطلب را قراین تاریخی و اشاره های موجود در آیات تأیید می کند. ‏
1ـ 2ـ 4. مفهوم شناسی” تفسیر”
1ـ 2ـ 4 ـ 1. معنای لغو