ه نشان دادهاند، استفاده خواهد شد.
ز- سازماندهی موضوع و تقسیمبندی مطالب
رساله کنونی در سه فصل تدوین خواهد شد. در فصل نخست با عنوان کلیات در قالب سه مبحث به بیان مفاهیم، انواع، تاریخچه، اصول و مبانی پیشگیری از جرم پرداخته خواهد شد. در مبحث نخست در یک گفتار، ابتدا معانی و تعاریف پیشگیری از جرم و در گفتار دیگر، فرآیند پیشگیری از جرم توضیح داده میشود. در مبحث دوم که انواع و تاریخچه پیشگیری از جرم بحث خواهد شد درگفتار نخست، انواع پیشگیری از جرم و درگفتار دوم به تاریخچه پیشگیری از جرم اشاره میشود و در نهایت در مبحث سوم از اصول و مبانی پیشگیری از جرم سخن گفته میشود بدین نحو که درگفتار نخست، اصول پیشگیری از جرم در فقه شیعه و درگفتار دوم، مبانی انواع پیشگیری تبیین میشود.
در فصل دوم با عنوان پیشگیری غیرکیفری، ابتدا در مبحث نخست در یک گفتار، ابعاد پیشگیری اجتماعی در نظامهای حقوقی معاصر و در گفتار دیگر، پیشگیری اجتماعی از منظر امام علی (ع) توضیح داده میشود.
در مبحث دوم در مورد پیشگیری وضعی از منظر ایشان سخن گفته خواهد شد بدین صورت که در گفتار نخست، ابعاد مختلف پیشگیری وضعی در نظامهای حقوقی معاصر تبیین میشود و پس از آن در گفتار دوم، پیشگیری وضعی از منظر امام علی (ع) مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
نگاه به سیره امام علی (ع)، بیانگر آن است که ایشان علاوه بر پیشگیریهای غیرکیفری به پیشگیریهای کیفری نیز توجه داشتهاند؛ به گونهای که با رجوع به نهجالبلاغه میتوان موارد فراوانی از اندیشههای پیشگیرانه آن امام را مشاهده نمود. بر این اساس، فصل سوم رساله به پیشگیری کیفری اختصاص مییابد و در دو مبحث تدوین میشود؛ در مبحث نخست با عنوان “سیاست کیفری امام علی (ع) در برخورد با بزهکاری عامه مردم” در قالب دو گفتار به تبیین پیشگیری کیفری در سیره امام در برخورد با جرایم عموم جامعه پرداخته خواهد شد؛ بدین نحو که در گفتار نخست، رویکردهای تنبیهی و در گفتار دوم، رویکردهای اصلاحی ایشان در برخورد با مجرمان، توضیح داده خواهد شد. در مبحث دوم نیز با توجه به اهمیت جرایم یقهسفیدی و توجه به مجرمان این نوع از جرایم در اندیشههای امام علی (ع) در مورد سیاست جنایی ایشان در خصوص این موضوع سخن گفته میشود. طرح بحث در این مبحث بدین صورت خواهد بود که در گفتار نخست، مفهوم، ویژگیها و مصادیق جرایم یقهسفید توضیح داده میشود و در گفتار دوم، ساز کارهای پیشگیرانه امام علی (ع) در زمینه جرایم یقهسفیدی تبیین خواهد شد.
فصل نخست
کلیات
در این فصل با عنوان کلیات در قالب سه مبحث به بیان مفاهیم، انواع، تاریخچه، اصول و مبانی پیشگیری از جرم پرداخته خواهد شد. در مبحث نخست در یک گفتار، ابتدا معانی و تعاریف پیشگیری از جرم و در گفتار دیگر، فرآیند پیشگیری از جرم توضیح داده میشود. در مبحث دوم که انواع و تاریخچه پیشگیری از جرم بحث خواهد شد درگفتار نخست، انواع پیشگیری از جرم و درگفتار دوم به تاریخچه پیشگیری از جرم اشاره میشود و در نهایت در مبحث سوم از اصول و مبانی پیشگیری از جرم سخن گفته میشود بدین نحو که درگفتار نخست، اصول پیشگیری از جرم در فقه شیعه و درگفتار دوم، مبانی انواع پیشگیری تبیین میشود.

مبحث نخست- مفاهیم
بیشک بررسی و تحلیل جامع از هر موضوعی در درجه نخست در گرو دانستن مفاهیم مرتبط با آن موضوع است. پیشگیری از وقوع جرم نیز به عنوان یکی از موضوعات حقوق کیفری، از این قاعده مستثنی نیست؛ از این رو، برای آشنایی با پیشگیری از جرم در اندیشه امام علی(ع)، دانستن معانی و تعاریف ارایه شده از پیشگیری، ضرورت دارد که در گفتار نخست این مبحث به آن پرداخته خواهد شد، و پس از آن در گفتار دوم، به فرایند این اقدام، توجه نشان داده میشود تا در پرتو آن، مفاهیم بیان شده، بیشتر نمود یافته و روشنتر گردند.
گفتار نخست- معانی و تعاریف پیشگیری از جرم
عبارت “پیشگیری از جرم”، علاوه بر معانی لغوی، در علوم جنایی نیز تعاریف و معانی اصطلاحی خاص خود را دارد که در این گفتار به آن میپردازیم.
الف- معنای لغوی و اصطلاحی پیشگیری
برای درک صحیح از پیشگیری از جرم در اندیشههای امام علی (ع) در درجه نخست، لازم است مفهوم لغوی و اصطلاحی این واژه، تبیین شود.
1- مفهوم لغوی جرم و پیشگیری
از آنجایی که دانستن مفهوم لغوی جرم و پیشگیری به فهم موضوع کمک خواهد نمود، در این قسمت به توضیح آنها پرداخته خواهد شد.
1-1- جرم: اهمیت دانستن مفهوم این کلمه در آن است که تا زمانی که شناخته نشود، نمیتوان از پیشگیری آن، سخن گفت. به موجب قانون مجازات اسلامی (1392): “هر رفتاری اعم از فعل یا ترک فعل که در قانون برای آن مجازات تعیین شده است جرم محسوب میشود.” یکی از حقوقدانان در تعریف جرم، گفته است: “جرم عبارتست از کنشهای مخالف نظم اجتماعی افراد در جامعه که بهموجب قانون برای آن مجازات و اقدامات تامینی و تربیتی تعیین شده است.3” آنچه در مباحث پیشگیری از جرم از واژه جرم ارایه میشود، معنای موسع آن است که هر نوع رفتار مخالف با هنجارها و معیارهای مورد پذیرش جامعه را در برمیگیرد: اعم از اینکه مجازاتی برای آن در قانون لحاظ شده باشد یا نشده باشد.
فقهای اسلامی جرم را چنین تعریف کردهاند: جرم عبارتست از انجام دادن فعل، یا گفتن قولی که قانون اسلامی آنرا حرام شمرده و بر فعل آن کیفری مقرر داشته است یا ترک فعل یا قول که قانون اسلام آنرا واجب شمرده و بر آن ترک کیفری مقرر داشته است و این از آنجا نشأت گرفته که هرکس از اوامر و نواهی خدای تعالی سرپیچی کند برای او کیفر و مجازاتی معین شده است و آن کیفر یا در دنیا گریبانگیر مجرم میشود و در اینصورت بوسیله امام یا نائب او یعنی حاکم شرع و ولی امر و فقیه جامع الشرایط یا قضات منصوب از طرف او به اجراء در میآید یا اینکه کیفر در آخرت، مجرم را معذب خواهد داشت و گناهکار در سرای دیگر به سزای عمل زشت و ناهنجار خود خواهد رسید مگر آنکه توبه مجرم مورد پذیرش خدای تعالی قرار گیرد.4
2-1- پیشگیری: واژه پیشگیری (prevention) در مفهوم متداول آن در معانی “پیش دستی کردن، پیشی گرفتن و به جلوی چیزی شتافتن” و همچنین “آگاه کردن، خبر چیزی را دادن و هشدار دادن” است. اما در جرمشناسی پیشگیرانه، پیشگیری در معنی اول آن مورد استفاده واقع میشود، یعنی با کاربرد فنون مختلف به منظور جلوگیری از وقوع بزهکاری، به جلوی جرم رفتن و پیشی گرفتن از بزهکاری است. همچنین، مخاطب‌ قراردادن‌ جمعیت‌ یا بعضی‌ از اشخاص‌ که‌ به‌ علت‌ عدم‌ رعایت‌ بعضی‌ از اقدامات‌ حمایتی‌ در معرض‌ خطر هستند، از مصادیق‌ آگهی‌ دادن‌ است.5
2- مفهوم اصطلاحی پیشگیری از جرم
در استنباط مفهوم پیشگیری و مصداقهای آن دو جهت گیری کلی دیده میشود .برخی از جرم شناسان مفهوم موسعی برای تدابیر پیشگیرانه قایل شده و گروهی دیگر پیشگیری را در مفهومی محدود و مضیق بکار میبرند. اینک هر یک از این دو تعبیر را بطور مختصر توضیح میدهیم:
1-2- مفهوم موسع پیشگیری: با توجه به مفهوم موسع، انجام هر اقدامی که علیه جرم بوده و آن را کاهش دهد، پیشگیری محسوب میشود. بر اساس این برداشت انواع تدابیر کیفری و غیرکیفری چه مربوط به قبل و چه مربوط به بعد از وقوع جرم، پیشگیری محسوب میشوند؛ از این رو، در این تعبیر، حتی تعقیب و دستگیری بزهکاران، اعمال مجازات یا تعلیق اجرای آن، الزام آنان به جبران خسارت مجنیعلیه و فردی کردن مجازات توسط قاضی نیز پیشگیری به شمار میآیند.6
لازم به ذکر است این نوع نگرش، ابتدا در اندیشه سیاست جنایی جرمشناس معروف، “انریکو فری” پدیدار شد که به آزادی اراده در ارتکاب عمل جنایی اعتقاد نداشت و بر این باور بود که عوامل مختلف فردی و اجتماعی در این زمینه، نقش تعیینکننده دارد. فری از این بحث، دو نتیجه میگرفت: نخست آنکه، تدابیر دفاع فردی که بر مبنای پیشگیری از تکرار و نه بر سزادهی استوار است، باید جایگزین کیفرهای کلاسیک شود؛ دوم آنکه، پیشگیری عمومی را باید در تدابیر دفاع جمعی، جایگزینهای کیفر یا هم عرضهای کیفر که در جهت حذف یا کاهش عوامل اجتماعی بزهکاری طراحی شده است جستجو کرد و نه از طریق تهدید کیفر فاقد ارزش ارعابی؛ بنابراین، مفهوم مورد نظر وی، یک مفهوم فراگیر و تمامیتخواه بوده است که نه تنها جایگزینهای کیفر، بلکه تدابیر فردی از تکرار را نیز در بر میگرفت.7
2-2- مفهوم مضیق پیشگیری: در این مفهوم پیشگیری عبارتست از شیوههای غیر قهرآمیز که دولت جهت مهار بزهکاری، از طریق حذف یا محدودسازی عوامل جرمزا و نیز از طریق مدیریت مناسب عوامل