اه مواردی بیان شده است که نیاز به بررسی‌های بیشتر دارد و در پایان‌نامه حاضر برخی از این موارد برشمرده شده‌اند. با این همه، هر دو اثر و در پیوند با آنها مقاله احمد اشرف جزو مهم‌ترین پژوهش‌هایی بوده‌اند که مورد توجه نگارنده قرار گرفته‌اند.
در میان پایان‌نامه‌هایی که در زمینه شهرپژوهی نوشته شده است، پایان‌نامه دکتری شهرام یوسفی‌‌فر با عنوان ساختار اقتصاد شهری در ایران دوره سلجوقیان،12 بیشتر مورد توجه و استفاده نگارنده بوده است. این پایان‌نامه پژوهشی است مفصل در تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران که البته ساختار تحقیقی آن در این زمینه مبتنی بر پژوهش‌های پیش‌گفته، بوده است. بخش قابل‌توجهی از این رساله‌ منبع‌شناسی مفصل پیرامون پژوهش دربار? شهر‌های ایران، سیر تاریخ پیدایش و تکوین شهر در ایران، عناصر کالبدی شهر و ویژگی‌های زندگی شهری اعم از اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و به ویژه ساختار اقتصادی را دربرمی‌گیرد. اگرچه موضوع رساله، اقتصاد شهری در دور? سلجوقیان است اما کلیاتی که دربار? تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران تا پایان دور? سلجوقیان و در برخی موارد پس از آن ارائه می‌دهد، در جای خود پژوهشی مفصل و مستقل از موضوع به شمار می‌رود. بازشناسی مفهوم شهر از دیدگاه اقتصاد شهری، جامعه‌شناسی شهری، مفهوم تاریخی شهر در ایران و مباحثی از این دست در واقع بحث‌های مهمی هستند که از دیدگاهی برای نخستین‌بار از نظر تاریخی مورد تأمل قرار گرفته‌اند، تا آن جا که وی را به ارائه تعریفی مفصل از شهر براساس مطالعات تاریخی رهنمون کرده است. برخی از موضوع‌های پیشنهادی در این رساله برای انجام پژوهش مفصل‌تر مورد توجه نگارنده بوده که به آنها پرداخته شده است؛ مانند عناصر کالبدی در شهر‌های ایران (فصل دوم از بخش یکم)، مفهوم شهر در ایران (فصل سوم از بخش یکم) و بررسی مفهوم شهر در زبان و ادبیات رایج در ایران در دوره‌های گوناگون، بازشناسی سلسله مراتب ارضی ـ اداری در تقسیمات کشوری مانند دستکرت، دیه، تسوک، روستا، کوره، قصبه و مصر، استان و مفاهیم دیگری از این دست.
مجموعه مقالات شهر‌های ایران به کوشش محمدیوسف کیانی در چهار جلد از مهم‌ترین آثار پژوهشی است که به ویژه در بررسی ساخت شهر در ایران و کالبد شهر‌ها تألیف شده‌اند. مقالات این کتاب را پژوهشگرانی تألیف کرده‌اند که هر یک دربار? موضوعی که به آن پرداخته‌اند، صاحب‌‌نظر بوده و یا پژوهش‌های باستان‌شناختی و شهر‌سازی پیرامون شهر‌های گوناگون ایران انجام داده‌اند. دیگر کتاب شایان توجه همراه با این اثر، پایتخت‌های ایران13 است که آن هم به کوشش محمدیوسف کیانی مجموعه‌ای از مقالات پژوهشگران حوزه‌های علمی باستان‌شناسی، تاریخ‌ و شهر‌سازی را دربرمی‌گیرد.14 شهرنشینی در اسلام که مجموعه‌ای است از مقالات علمی کنگر? بین‌المللی شهرنشینی در اسلام15 پیرامون ساخت شهر، زندگی شهری، اقتصاد شهری، مفاهیم در پیوند با شهر و… از دیگر آثاری است که پژوهشگران مباحث شهرپژوهی و تاریخ در مرکز “مطالعات فرهنگی خاورمیانه‌ای توکیو” به سامان رسانده و در سال 1383 به فارسی برگردانده شده است.16
مجموعه مقاله‌های سه دوره کنگر? تاریخ معماری و شهرسازی ایران در ارگ بم از مهم‌ترین اقداماتی است که تاکنون در راستای شهرپژوهی در ایران براساس معماری و شهرسازی انجام شده است. این کنگره‌ها توسط سازمان میراث فرهنگی کشور و به کوشش باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی در سال‌های 1374، 1378، 1385 برگزار شدند که مقاله‌های ارائه‌شده در سه مجموعه انتشار یافته‌اند. این مقاله‌ها پیشینه تاریخی شهر‌ها، پیدایش و تکوین شهر‌ها، عناصر کالبدی و معماری شهر‌ها، شهرنشینی و مفاهیم در پیوند با شهر و شهرنشینی و دیگر موضوع‌های شهرپژوهی را دربرمی‌گیرند.
چنان که در آغاز این نوشتار اشاره شد، دربار? تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دور? سامانیان نیز پژوهش‌‌های قابل توجهی انجام گرفته است که از آن میان است پایان‌نامه‌های دور? دکتری جواد هروی دربار? اوضاع سیاسی و اجتماعی آن دوره و محمدرضا ناجی دربار? فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره سامانیان. پیش از این آثار نیز پژوهش‌های برجسته‌ای توسط پژوهشگران این عرصه انجام شده است که از آن میان است تألیفات ریچارد نلسون فرای به ویژه دربار? بخارا و همچنین اثر پژوهشی آدام متز دربار? تمدن اسلامی در سد? چهارم که در این آثار به شهر و شهرنشینی این دوره نیز پرداخته‌اند.
از این گذشته برخی پژوهش‌های دیگر در راستای ماهیت شهرهای قلمرو اسلام (مدینه اسلامی) به ویژه در سده‌های میانه مورد توجه هستند که در بحث پیرامون منابع تحقیق در بخش تاریخ‌های محلی و در بحث دربار? عناصر کالبدی و مفهوم شهر معرفی شده‌اند.
قلمرو زمانی و مکانی پژوهش:
بررسی تاریخی شهر و شهرنشینی در ایران، گواه از آن دارد که، سد? چهارم قمری (دهم میلادی) جزو درخشان‌ترین دوره‌های شکوفایی در تحولات شهر به شمار‌می‌رود. در این مقطع زمانی و در گستره‌ای عظیم از قلمرو فرهنگی- تاریخی ایران، کهن‌شهرهای ایرانی پیونددهنده و تکمیل کنند? شهرسازی و بستر شکوفای ارائ? شیوه‌های شهرنشینی متناسب با سنت‌های مدنی ایرانی در دور? اسلامی بوده‌اند. در این میان، دور? زمانی سامانیان مهم‌ترین نقش را در تلفیق همه جانب? دو ساختار کهن و نوین ایرانی و ایرانی- اسلامی، ایفا کرد. بدین ترتیب، عملاً راه را برای بالندگی ساختار شهری در مقوله‌ها و مؤلفه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی هموار کرد.
در این پژوهش تلاش بر آن بوده تا ضمن بررسی پیشین? شهر و شهرنشینی در ایران از نخستین نشانه‌های پیدایش شهر تا دور? سامانیان و ضعیت آن با تأکید بر شکل شناسی شهرها در این دوره مورد مطالعه قرار گیرد تا از این راه بهتر بتوان به تحولات ساخت فضایی- کالبدی شهر در سد? چهارم قمری پرداخت. از این رو، چنان که در بخش‌ “سامانِ پژوهش” بیان خواهد شد، متناسب با سیر تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران تحولات شهر و شهرنشینی در پیوند با ساختارهای فرهنگی و اقتصادی و با تأکید بر ساخت شهر در ایران مورد پژوهش قرار گرفته است. دوره‌بندی زمانی این بخش نیز بیش‌تر بر اساس تغییرات کالبدی و شرایط و ویژگی‌های زندگی شهری در ایران بوده است. با این مقدمه، شهر در دور? سامانیان از آن جا که در تأثیر و تأثر دیگر بخش‌های ایران بوده است و با تأکید بر سده‌های نخستین اسلامی و بازشناسی آن در سد? چهارم قمری مورد پژوهش قرار گرفته است. در این باره، دور? حکمرانی دودمان سامانی که تقریباً اثرگذاری سیاسی آن از حدود ده? 270 قمری تا واپسین سال‌های سد? چهارم را در بر‌می گیرد و دور? اوج اقتدار این دودمان مصادف است با دور? آل بویه در غرب ایران و اواخر آن همزمان است با قدرت گرفتن غزنویان در بخش‌های شرقی ایران، بررسی شده است.
پیداست که خراسان بزرگ یا خراسان و ماوراءَالنهر و بخش‌های در پیوند با آن مانند پهن? شمالی، مرکزی و جنوبی ایرانِ تاریخی از نظر مکانی قلمرو این تحقیق را در بر‌ می‌گیرند. شهر و شهرنشینی در این دوره و در سراسر ایران، تحت امر حکومت‌های گوناگون یا در تسلط سیاسی- دینی دستگاه خلافت، به سان دیگر دوره‌ها متأثر از سیاست‌های حکومتی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بیش و کم یکسانی قرار گرفته بود. از دیگر سو راه‌های تجاری به عنوان رشته‌ای به هم بافته، شهرها را از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب ایران به هم پیوند داده بودند. از این رو در قلمرو مکانی پژوهش، به دیگر بخش‌های ایران از جمله قلمروهای جغرافیایی و فرهنگی، گرگان و مازندران، جبال (کوهستان- بخش‌های غربی کوهستانی ایران)، اصفهان، فارس، کرمان، یزد، سیستان و مکران (بلوچستان) تا کرانه‌های سند نیز اشاره‌های چندی صورت گرفته است. بی‌تردید خاستگاه سامانیان در بخش‌های شرقی ایران و با تأکید بر “شهرواحه‌های سغد”، مهم ترین قلمرو جغرافیایی این تحقیق بوده که از آن میان کناره‌های رود سغد و شهرهای آن، دو فصل پایانی این پایان‌نامه را با عنوان “شهرواحه‌های سغد” و “بخارا” به خود اختصاص داده‌اند.

بیان مسئله و فرضی? تحقیق:
عوامل اجتماعی – اقتصادی (دهقانان، روستاها، تجارت، امنیت اقتصادی و…) و نوع سیاست سامانیان در پویایی اقتصادی- اجتماعی شهرهای ماوراءالنهر و خراسان و شکوفایی شهرنشینی نقش مستقیم داشته‌اند. در اثر چنین عواملی، شهرها گسترش یافتند، رو به توسعه گذاشتند و شهرنشینی به اعتلای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نائل آمد. نتیجه چنین امری می‌توان