ست(بانرجی وهمکاران2006).این شکل ازتوریسم فعالیت های فراغتی انسان راعمدتادرطبیعت امکان پذیرمی سازدومبتنی بر مسافرت های هدفمند توأم با برداشت های فرهنگی،معنوی، دیدارو مطالعه از جاذبههای طبیعی و بهره گیری و لذت جویی از پدیده های متنوع آن است.اکوتوریسم ازطیف گستردهای ازگزینههای ویژه تشکیل شده است واز بازدیدعلمی تایک بازدیداتفاقی دریک منطقه طبیعی به عنوان فعالیت آخرهفته یابخش جنبی ازیک مسافرت کلی وطولانی را شامل می شود(نویل،1975).جاذبههای طبیعی موجوددریک منطقه مانندچشم اندازها ومناظرزیبای طبیعت،سواحل دریاهاودریاچهها، تالابها، جزایر،بیشهزارهاونقاط سرسبزوخرم،گیاهان وحشی،جنگلها،مناطق حفاظت شده وپارک های ملی،چشمههای آب معدنی،مناطق بیابانی و کویری،مناطق کوهستانی و ییلاقی و صدها مکان دیگر از مناطق هدف این نوع ازتوریسم هستند.از فعالیتهای تفرجی که در این نوع از توریسم صورت میگیردمیتوان به مشاهده حیات وحش، غار پیمایی، کوهنوردی،عکاسی ونقاشی طبیعت،کاوشهای زمین شناسی،پیاده روی، سواری،شنا،قایقرانی،غواصی،ماهیگیری واستفاده از غذاهای دریایی اشاره کرد(ویور،2008).مطابق تعریف اکوتوریسم نوعی توریسم بر پایه طبیعت با پیامدهای خفیف تخریب محیط زیست می باشدکه در راستای پایداری گونههاوزیستگاههای طبیعی،هم به صورت مستقیم ازطریق مشارکت دراقدامات وبرنامههای حفاظتی وهم به طور غیر مستقیم ازطریق ایجاددرآمد برای جوامع محلی ودرنتیجه ایجاد انگیزه برای آنهادر جهت حفاظت ازمیراثهای طبیعی، فعالانه عمل می نماید(بانرجی وهمکاران،2006).
درجدول شماره(2-1)تعاریف مختلف اکوتوریسم که توسط صاحب نظران این حوزه بیان شده است نشان داده شده است.
طبیعت وتوریسم دوپدیده تفکیک ناپذیراندکه درنهایت به بهره برداری انسان از طبیعت منجر می شود.اماشکل استفاده وبهره برداری ازآن درایران وجوامع توریست پذیرکاملاازهم دیگرمتمایز بوده وحرکت دراین جهت با برنامه ریزی صحیح که منجر به افزایش تقاضا وکسب در آمد می گردد این تمایز را آشکار می کند
جدول 2-1 : انواع تعاریف مربوط به اکوتوریسم
منبعتعریفوالنتین(1992)نوعی از گردشگری بر مبنای طبیعت که به لحاظ اکولوژیکی پایدار بوده بر پایه مناطق طبیعی کمتر تخریب یافته استوار است. غیر مخرب بودن، حفاظت و مدیریت مناطق حفاظت شده و دارا بودن شیوه مدیریتی مناسب، از ویژگیهای این نوع از گردشگری است.لیندبرگ
وهاوکینز
(1993)اکوتوریسم، سفری مسئولانه به مناطق طبیعی است که از محیط زیست حفاظت کرده و باعث بهبودی رفاه و آسایش مردم محلی میگردد.آلکوک
وهمکاران
(1994)نوعی از گردشگری بر مبنای طبیعت که در بر گیرنده آموزش و توصیف محیط زیست طبیعی است و باید به صورت پایدار و اکولوژیکی مدیریت گردد. این تعریف مشخص میکند که محیط زیست طبیعی شامل اجزاء فرهنگی نیز میگردد و همچنین به لحاظ اکولوژیکی پایدار و باعث حفاظت طولانی مدت از منابع می شود.آیالا
(1995)شکلی ازگردشگری که اجازه برخورداری وادراک طبیعت و فرهنگ کشوریامنطقه مقصدرابرای گردشگر ضمن ایجاد منافع و ارتقاء سطح حفاظت ازمحیط زیست،فراهم می آورد.گودوین
(1996)توریسم بر مبنای طبیعت که دارای اثرات منفی ناچیز است. این شکل از توریسم به طور مستقیم از گونهها و زیستگاهها حفاظت نموده و به طور غیر مستقیم نیز برای جوامع محلی سودمند است.فنل
(1999)شکلی پایدار از توریسم بر مبنای طبیعت که بر کسب تجربه و مهارت در مورد طبیعت استوار است و شیوه مدیریتی آن بایددارای اثرات ناچیز،غیر مصرفی و جامعه محور باشد. این نوع ازگردشگری به طورخاص در مناطق طبیعی انجام میگیردو بایدمنجربه حفاظت ونگهداشت مناطق فوق گردد.بلامی
(2001)اکوتوریسم فعالیتی است:
بر مبنای طبیعت به لحاظ زیست محیطی آموزنده ودارای مدیریت پایدارویور
(2008)اکوتوریسم شکلی از توریسم است که محرک کسب تجربه و ارزیابی محیط زیست طبیعی است و مطابق با بهترین فعالیت صنعتی به نحوی مدیریت میگردد که منجر به کسب درآمد مستمر گردیده و نیز به لحاظ مالی پایدار باشد.
2-4-1-توسعه پایدار واکوتوریسم
امروزه با توجه به بیانیه هزاره سوم سازمان ملل متحد و اجلاس‌های متعدددرسراسر دنیا پایداری به عنوان بخش اساسی نظم جهانی شناخته می‌شودوتوسعه پایدارازاصولی است که اندیشمندان وصاحبنظران مورد توجه قرارمی‌دهند.این بدان معنی است که حفظ استانداردهای سطح زندگی آینده بشریت اهمیت بسیار زیادی دارد، به طوری که دیگرنمی‌توان ازمحیط زندگی انسان‌ها همانندگذشته بهره‌برداری واستفاده کرد.بنابراین ‌بایدآثاراکوتوریسم رااز ابعادمختلف موردبررسی وتحلیل قراردادتابتوانیم ان را با توسعه پایدارترهماهنک کنیم تابتوانیمازتهدیدات آن بکاهیم،ازفرصت‌های آن نهایت بهره‌برداری رابکنیم،نقاط ضعف رابه حداقل برسانیم ونقاط قوت راتوسعه دهیم واین برنامه بدون مشارکت کشورها امکان‌پذیرنیست.
خوشبختانه سازمان‌های بین‌المللی ازجمله سازمان جهانی جهانگردی اصول قابل قبولی راارائه کرده‌اند.ازنظراین سازمان توسعه پایداراکوتوریسم مفهوم مدیریت تمامی منابع است،به طوری‌که ضمن رعایت تمام شئونات فرهنگی کشورهاسیاست‌های حمایتی وفرآیند‌های زیست محیطی وتنوع عوامل محیطی درآن حفظ شودتانیازگردشگران فعلی وجامعه میزبان راتامین کرده ودرعین حال باعث تقویت نیازها وانتظارات آینده آن‌ها شود.
برای رسیدن به تعامل اکوتوریسم وتوسعه پایدارباید همه اقشار یک جامعه بابرنامه‌ریزی مبتنی براصول توسعه پایدارتلاش کنندتااین امربه یک فرهنگ عمومی تبدیل شودواین تلاش‌هاصرفابه عهده صاحب‌نظران وفرهیختگان یک جامعه نیست،چون برایارتقا سطح زندگی آینده این مقوله دراختیار بخش یا صنعت ویا یک قشر خاص نیست ومربوط به تمام زمان‌هاومکان‌هااست.
اکوتوریسم در بخش اقتصاد، شامل خدماتی است که تاثیر زیادی بر فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی دارد و شناخت این ارتباطات کمک بسیار زیادی به تعامل بین توسعه پایدار و اکوتوریسم می‌کند چون اصل وابستگی متقابل این امرراایجاب کرده.ازدیگرموارد مهم درارتباط باتوسعه پایدارواکوتوریسم،نوآوری وخلاقیت برای استفاده ازتمام پتانسیل لازم است واین امرزمانی محقق می‌شودکه ازانواع تخصص‌ها وآموزش‌هادراین خصوص استفاده شودواین امرحاکی ازچندوجهی بودن دربعدانواع تخصص‌هاست.
2-4-2-اکوتوریسم در جهان
براساس برآوردWTOدرحالیکه رشدعمومی صنعت توریسم برای نخستین دهه درپیش رو ( 2000تا 2010)بین4/3تاحداکثر7/6درصدپیش بینی می شودیافته های موجودبیانگرآن است که بیشترین قسمت ازاین رشددر بخش اکوتوریسم به وقوع پیوسته وبه طورکلی رشداین بخش بین 10تا30درصدخواهدبود.
به این ترتیب انتظارمی رود تا یک دهه دیگر شمار طبیعت گردان، که اکنون هفت درصد ازکل مسافران جهان را شامل می شود، به بیش از بیست درصد برسد.
دسته بندی مورد اتکا در پژوهش مذکور اکوتوریسم را آن بخش از سفرهایی که به منظور لذت بردن از حضور در طبیعت و نیز دیدار از جاذبه های آن انجام می شود تعریف کرده است این تعریف در وجه عام خودجامع نبوده و بخش های مهمی همچون اکوتوریسم ورزشی، اکوتوریسم کوچ، روستاگردی و … را در بر نمی گیرد. قطعاً با افزودن این بخش ها به دسته بندی فوق ،سهم اکوتوریسم در صنعت توریسم دهه آینده جهان بسیار افزون تر شده و براساس برخی برآوردهای دیگر حتی از50درصد کل سفرهایی که درجهان انجاممی شودنیز فراتر خواهد رفت.
2-4-3- بازار اکوتوریسم
برآوردهای TES (جامعه اکوتوریسم The Ecotourism society) نشان می دهد طبیعت گردان بسته به انگیزه سفرخوددوگروه سنی راشامل می شوند:گروهی که ازطبیعت گردی به دنبال ماجراجویی،دیداراز سرزمین های بکرونیزتوریسم ورزشی هستنداغلب درمقطع سنی کمتراز40 سال بوده وپیشینه شمارآنهادرمحدوده سنی19تا35سال قراردارد.اما گروهی که باهدف لذت بردن ازطبیعت ودیدار از حیات وحش و … به اکوتوریسم می پردازنددرمحدوده سنی35تا54قراردارند(باید توجه داشت که این بررسی اکوتوریست های بین المللی رامدنظر داردوطبیعت گردان درمقیاس ملی ومحلی به طورکلی محدوده سنی وسیع تری رادربرمی گیرند)اکوتوریست هاترکیب جنسی خاصی ندارندواغلب نسبت جنسی آنها50به50است(اما قاعدتاًانتظارمی رودباتوجه به برخی محدودیت هاکه برای طبیعت گردان زن درایران وجوددارداین نسبت تا حدودی به نفع مردان تغییر کند).
بررسی های TESهمچنین بیانگرآن است که بیش از80درصدطبیعت گردان بین المللی دارای تحصیلات عالیه هستند.این شمار برای طبیعت گردان علاقمند به لمس طبیعت ونیزدیداراز جاذبه های آن(به طورعمده افرادی ک