…………………………………………………………………………………………..74
3-2-1-4-الزام به جبران خسارت-مسئولیت مدنی …………………………………………………………………………………….74
3-2-1-5-شیوه های فسخ قرارداد ……………………………………………………………………………………………………………….74
3-3- آثار فسخ ………………………………………………………………………………………………………………………………………………75
3-3-1-انحلال عقد ……………………………………………………………………………………………………………………………………….77
3-3-2-انتفاء شرط به لحاظ انحلال عقد ……………………………………………………………………………………………………..78
3-3-3-اصل بازگشت عین آثار قبل از عقد…………………………………………………………………………………………………..79
3-3-3-1-نظریه حضرت امام خمینی (ره) در طریقه استرداد عوضین ………………………………………………………80
3-3-3-2-نظریه شهید ثانی در استرداد بدل عوضین …………………………………………………………………………………80
3-3-4-جواز انتقال منافع ……………………………………………………………………………………………………………………………..81
3-4-اسقاط خیار تدلیس ………………………………………………………………………………………………………………………………82
3-5-لزوم فوریت فسخ قرارداد……………………………………………………………………………………………………………………….82
3-6-اعلام فسخ ……………………………………………………………………………………………………………………………………………83
3-6-1-اعمال حق فسخ از طریق لفظ ……………………………………………………………………………………………………….. 83
3-6-2-اعمال حق فسخ از طریق فعل ……………………………………………………………………………………………………….. 84
3-7-اثبات حق فسخ در مرحله ایجاد ………………………………………………………………………………………………………… 84
نتیجه گیری …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..85
منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..88
چکیده
تدلیس به معنای فریبکاری و نیرنگ بازی و حیله گری است. و در اصطلاح فقهی و حقوقی به این معنی است که یکی از طرفین عقد یا قرارداد با انجام اعمالی توأم با فریب، موجب مشتبه شدن امر بر طرف دیگر می شود به نحوی که یا با کتمان عیب و نقص مورد معامله و یا با اظهار صفت کمال در مورد معامله در حالی که فاقد آن است، سرانجام در شکل گیری اراده طرف مقابل مؤثر افتاده و موافقت او را جهت انعقاد عقد جلب می کند. در حقوق ایران به تبعیت از فقه امامیه، تدلیس در باب خیارات مورد بحث قرار گرفته است و این امر از عیوب اراده خارج می باشد . زیرا عیب اراده در فقه امامیه منحصر به اکراه و اشتباه می باشد . لذا تصور نادرست ناشی از حیله و فریب اگر به حد اشتباه مؤثر در عقد نرسد، تأثیری در نفوذ صحت عقد ندارد و تنها حق فسخ به فریب خورده می دهد . از مصادیق شایع تدلیس در فقه،می توان به تدلیس ماشطه در نکاح و تدلیس تصریه در بیع حیوان نام برد. البته در جوامع امروزی با عنایت به تنوع زندگی و نوع معاملات و روابط اقتصادی نوین،تدلیس مصداق های بیشتری خواهد داشت و دامنه شمول آن در حال گسترش می باشد. تدلیس علاوه به جنبه صرف حقوقی ، بعضاً جنبه جزایی هم خواهد داشت و مرتکب آن به عنوان یک مجرم واجد مجازات کیفری است . از جمله می توان به تدلیس در معاملات دولتی، تدلیس در کلاهبرداری ، نام برد. دیگر اینکه ارتکاب تدلیس از سوی هر یک از طرفین امکان پذیر است و حق فسخ برای فریب خورده محفوظ خواهد ماند.
واژگان کلیدی: تدلیس- عیوب اراده- ضرر- فسخ-جبران خسارت
مقدمه
مقررات مربوط به تدلیس در معاملات و دیگر عقود در تاریخ حقوق سابقه ی طولانی دارد در فقه تدلیس در باب خیارات مورد بحث قرار گرفته است برخی فقها آن را تحت عنوان مستقل خیار تدلیس مورد بحث قرار داده اند و در آن به مواردی خاص از مصادیق تدلیس پرداخته و عده ای آن را در مباحث مربوط به خیار عیب و خیار تخلف از وصف مورد بحث قرار داده اند . قانونگذار ایران تدلیس را از جمله خیارات می شمارد و در مواد 438 تا 440 قانون مدنی بدان می پردازد . هم چنین ماده 764 قانون مدنی از تدلیس در صلح سخن می گوید برخی حقوقدانان هم از ماده 1128 قانون مدنی تدلیس در نکاح را استنباط کرده اند . ماده 647 قانون مجازات اسلامی هم مقرر می دارد: هر یک از زوجین که قبل از عقد ازدواج طرف خود را به امور واهی از قبیل داشتن تحصیلات عالی ، تمکن مالی ، موقعیت اجتماعی و … فریب دهد و عقد بر مبنای هر یک از آنها واقع شود به حبس تعزیری از شش ماه تا دو سال محکوم می گردد .
قانون مدنی ایران به تبعیت از فقه امامیه تدلیس را از عیوب اراده نمی داند و فقط به زیان دیده حق فسخ عقد را می دهد به این ترتیب، قراردادی که با تدلیس منعقد می شود معتبر و نافذ است و تدلیس در نفوذ عقد بدون اثر خواهد بود. با توجه به نظریه خیارات و ضمانت اجرای خیار در فقه امامیه ، نمی توان در حقوق ایران تدلیس را از عیوب اراده به شمار آورد .
در این تحقیق سعی شده است که اظهار نظر فقها و حقوقدانان اسلامی درباره تدلیس و تأثیر آن بر اراده و آثار و ضمانت اجرای آن مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. لذا اگر چه از لحاظ پیشینه تحقیق در خصوص تدلیس نکاح و یا مقایسه تطبیقی تدلیس در حقوق اسلام با حقوق کشورهای اروپایی از جمله فرانسه و انگلیس و تحول تدلیس در حقوق خصوصی کتب و مقالاتی به رشته تحریر در آمده است. امّا در این تحقیق منحصراً به بررسی تأثیر تدلیس بر اراده در حقوق اسلامی و منطبق با نظریات فقها عظام و حقوقدانان و قانون مدنی ایران پرداخته می شود و به نمونه های از تدلیس در اسلام از جمله تلقی الرکبان و نجش و تدلیس ماشطه و تدلیس تصریه اشاره خواهد شد.
قبل از ورود به فصل اول ابتدائاً طرح تحقیق شامل: بیان مسأله – اهداف تحقیق – پیشینه تحقیق – روش تحقیق – سؤالات و فرضیه تحقیق بیان خواهد شد.
سپس در فصول این پایان نامه موارد شرح ذیل بترتیب تشریح خواهد شد :
فصل اول – کلیات شامل: تعاریف و مفاهیم-تعاریف لغوی و فقهی و حقوقی تدلیس و اراده -اصل آزادی قراردادی – موانع آزادی قراردادی-عیوب اراده- تفاوت رضا و اراده- حاکمیت اراده بر اعمال حقوقی-منابع فقهی مربوط به تدلیس ، جایگاه حسن نیت در حقوق اسلام و ایران -مسئولیت در حقوق اسلام و ایران
فصل دوم – احکام شامل: قلمرو تدلیس ، شرایط تدلیس و انواع تدلیس از حیث نحوه ارتکاب-تدلیس ثالث- ترغیب به معامله یا تبلیغ – بررسی تدلیس در نکاح – بررسی تدلیس در معاملات دولتی – بررسی تدلیس و نهادهای مشابه – و حیله و تقلب نسبت به قانون
فصل سوم آثار شامل: تأثیر تدلیس بر سرنوشت عقد – چگونگی و اقسام ضمانت اجرا – آثار فسخ – اسقاط خیار تدلیس – اعلام فسخ – نتیجه گیری
طرح تحقیق
الف- بیان مسأله
تدلیس به معنای فریبکاری و ایجاد اوضاع و احوالی است که امر به طرف دیگر معامله مشتبه شود و اعتقاد خلاف واقعی در او ایجاد گردد و از مصادیق آن، کتمان عیب و نقص مورد معامله با علم به آن و یا اظهار صفت کمال در مورد معامله است در حالی