با محیط عینی حاکم بر ورودش در قرآن کریم پرداخته است. وی قبل از ورود به حوزه ی تفسیر بر خود لازم دید که این متن را به صورتی معاصر برای مخاطب شناسایی کند و به همین خاطر مدخلی حدودا 500 صفحه ای را به عنوان مقدمه ای بر این تفسیر و با عنوان “مدخل إلی القرآن الکریم” نوشت.
این تفسیر و مدخل آن و حتی شخصیت این اندیشمند برجسته تا حدودی در محافل قرآنی ما ناشناخته است و هدف از نگارش این پایان نامه معرفی جابری، اندیشه های وی – به ویژه اندیشه های قرآنی اش – و بررسی و نقد کتاب مدخل إلی القرآن الکریم است.
فصل اول
کلیات تحقیق
1- بیان مساله
قرآن به عنوان اصیل ترین متن دینی و تشکیل دهنده ی فرهنگ و علوم اسلامی همواره موضوع مطالعه و پژوهش های گسترده از سوی عالمان مسلمان با رویکردها و دانش های تخصصی متفاوت بوده است. دسته ای از این افراد در روزگار نو تلاش کرده اند با استفاده از روش های نو با متن قرآن برخورد کرده و تفسیرهایی نوین از آن ارائه دهند. البته همه ی این قرائت ها همسان نبوده و از پایه های یکسان آغاز نکرده و روش های یکسان به کار نبرده و به نتایج شبیه به هم نیز نرسیده اند.
اندیشمندانی همچون “محمد عابد الجابری” بر آن هستند که برخی روش ها در درون سنت فکری پیشینیان ما هستند که به کار ارائه ی تفسیری نو و مناسب حال زمانه از قرآن می آید و با استفاده از همین روش های درون سنتی (که نمونه ی آن را ما می توانیم در تفسیر قرآن بر حسب ترتیب نزول آن چنان که نزد برخی متفکران مسلمان همچون “شاطبی”1 یافت به خوبی مشاهده کنیم) می توان روشی نو ارائه داد که تفسیری درست تر از متن قرآن عرضه می کند.
جابری البته (که برخی او را به نام ترین اندیشمند جهان عرب در دوران معاصر شمرده اند و از ویژگی های اندیشه ی وی می توان به این اشاره کرد که او دستگاه فکری خود را بر پایه هایی برآمده از سنت فکری مسلمانان بنا می نهد) به عنوان متخصص حوزه ی مطالعات سنتی کتاب های زیادی در باب سنت نوشته است که در لابلای آن ها به موضوع متن قرآن و چگونگی تفسیر و قرائت جدید آن پرداخته است.
اما افزون بر این همه، وی در دوره ی اخیر از حیات فکری خود تألیفات مستقل در باب قرآن ارائه کرده است که تحت نام “مدخل الی القرآن الکریم” منتشر شده اند. این نوشته های محمد عابد جابری از جمله کتاب هایی است که با استفاده از دستاوردهای جدید و با توجه به زمینه های اجتماعی به متن قرآن پرداخته و سعی می کند تا قرائتی جدید از آن ارائه دهد که هم هنجارهای علوم نو را رعایت کند و هم پایه در سنت داشته باشد.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2- پیشینه ی علمی
الف: اندیشه ی جابری در زبان فارسی از سوی نویسندگان مختلف مورد توجه قرار گرفته و نوشته هایی از وی ترجمه شده و مقالات و گفتارهایی در باره ی اندیشه ی او و شرح آرایش از سوی نویسندگان ارائه شده است. از جمله می توان به کتابی در شرح آرای جابری اشاره کرد که “محمد تقی کرمی” نگاشته و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی آن را در تیراژ محدود چاپ کرده است. همچنین برخی کتاب های جابری به فارسی برگردانده شده اند که از آن جمله می توان به “عقل سیاسی در اسلام” و “ما و میراث فلسفی مان” اشاره کرد. افزون بر این برخی مقالات از وی و در باب وی در مجلاتی مختلف نگاشته شده است که از این میان می توان به مقالات منتشر شده در شماره های مختلف مجله ی “نقد و نظر” اشاره نمود.
ب: اما در این میان، آرای وی در زمینه ی قرآن از سوی نویسندگان حوزه ی زبان فارسی مورد توجه و واکاوی واقع نشده است. هم کتاب های وی درباره ی متن قرآن و چگونگی تفسیر و صورت بندی آن مورد ترجمه قرار نگرفته اند و هم مطالعه ای در باب آرای قرآنی ایشان به زبان فارسی صورت نگرفته است. در این میان تنها می توان به این نکته اشاره کرد که در یکی از فصول کتاب “عقل سیاسی در اسلام” وی به متن قرآن و چگونگی شکل گیری آن در پیوند با زمینه های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی اشاره کرده است که تنها همین متن از متون وی که رابطه ای با بررسی های قرآنی دارد به فارسی موجود است.
ج: برخلاف جریان غالب در اندیشه ی دگراندیش مسلمان که همواره بنا را بر قرائت های تجدد گرایانه نهاده اند و بر کاربرد روش های غربی در ارائه ی قرائت های جدید از سنت ومتون دینی مسلمانان تأکید کرده اند اما محمد عابد الجابری همواره بر این نکته پای فشرده است که می توان بر پایه ی سنت های فکری بزرگان اندیشه در جهان اسلام همچون “ابن رشد”2 و “ابن حزم”3 و “شاطبی” اصول روشی جدید را بنیاد ریخت که هم از سنت فکری ما گسسته نباشد و هم با نیازهای نوین سازگار باشد.
وی بر آن است که قرائت سنت اسلامی بر پایه ی روش هایی برآمده از بیرون از حوزه ی فکری مسلمانان قرائتی نادرست است و برای ارائه ی یک قرائت درست باید کاملا در حوزه ی اسلامی جای گرفت و از چشم انداز سنت به سنت نگاه کرد. بنابراین به نظر می رسد معرفی اندیشه های وی که در جهان عرب با استقبال فراوانی حتی در میان لایه های متدین روبرو بوده است، گامی مثبت در راستای معرفی اندیشه ی معاصر مسلمانان باشد.

3- مسائل و پرسش های تحقیق
الف: مؤلفه های اندیشه ی محمد عابد الجابری در حیطه ی علوم قرآن وتفسیر کدام اند؟
ب: میان آرای جابری در باب تفسیر قرآن از یک سو و میراث تفسیری و علوم قرآنی مسلمانان چه پیوندهایی می توان برقرار کرد؟
ج: کتاب مدخل إلی القرآن الکریم در زمره ی کدام یک از روش های بررسی متن قرآن نگاشته شده است؟
د: نقاط قوت و ضعف این کتاب در قیاس با نوشته های کلاسیک تر و نوشته های شرق شناختی کدام است؟

4- اهداف و ضرورت ها / فواید علمی و کاربردی تحقیق
در میان نواندیشان دینی جهان اسلام برخی با تأکید بر مرکزیت فقه به راه مطالعات فقه شناسی رفته اند و برخی با تأکید بر اینکه تمدن اسلامی تمدن متن – محور است برای بررسی اندیشه ی اسلامی به متن مقدس یعنی قرآن به عنوان نقطه ی مرکز و آغاز پرداخته اند.
از میان اندیشمندان دینی جهان عرب که پرچمدار اندیشه ی مبتنی بر مرکزیت فقه در تمدن اسلامی هستند، مهم تر از همه جابری است که به باور برخی در میان اندیشمندان جهان عرب جایگاهی شبیه به جایگاه “کانت” دارد. این اندیشمند با نوشته های مختلف خویش و در رأس همه پروژه ی “نقد عقل عربی” نام خود را به عنوان یکی از مهم ترین اندیشمندان معاصر عرب مطرح کرده است. نظرات وی در کشورهای مختلف جهان اسلام با استقبال فراوان روبرو بوده است و برخی کتاب های او به بیش از 20 زبان ترجمه شده اند.
هرچند که جابری در دوره های مختلف فعالیت فکری خویش به متن قرآن و جایگاه آن در تمدن اسلامی توجه نشان داده است اما این توجه همیشه یکسان نبوده و از دوره ای به دوره ی دیگر فرق کرده است. بر این اساس در اندیشه های وی می توان میان دو دوره ی اصلی قائل به تفاوت بود. دوره ی اول که در آن جابری به مرکزیت فقه و اصول فقه در تمدن اسلامی تأکید می کند و پروژه ی نقد عقل عربی حاصل این دوران است و دوره ی دوم که جابری به بررسی متن قرآن به مثابه ی عنصر مرکزی تمدن اسلامی می پردازد. در این دوران وی با آغاز یک پروژه ی جدید در راه بازخوانی و ارائه ی یک تفسیر نو از متن قرآن پای در میدانی نهاد که پیش از وی نوگرایانی همچون محمد أرکون4 و نصر حامد ابوزید5 پای در آن گذاشته بودند. اما وجه تفاوت وی با اینان بارز بودن سویه های جامعه شناختی در بررسی های اوست. به بیان دیگر در برابر ارکون و ابو زید که به قرآن به مثابه ی یک متن زبانی می پردازند که باید با شیوه ای زبان شناسانه ی محض مورد بررسی قرار گیرد جابری برجنبه های سوسیولوژیک تأکید می کند و حتی آن گاه که به زبان شناسی توجه دارد منظور وی زبان شناسی اجتماعی است.
مهم ترین نوشته های جابری در دوران دوم، پروژه ی “مدخل إلی القرآن الکریم” است که وی جلد اول آن را در سال 2006 چاپ کرد و تا کنون سه مجلد آن چاپ شده است.
آن چه تا به اینک از سوی نویسندگان در حوزه ی اندیشه ی جابری مورد توجه بوده است آراء و نظرات مربوط به دوران نخست اندیشگی