هد.Porteous(1971): کیفیت محیط را یک موضوع پیچیده می داند که شامل گرایشات ادراکی ذهنی و ارزش هایی است که میان افراد و گروهها متفاوت می باشد.RMB(1996): کیفیت محیطی را برآیندی از ترکیب کیفیت اجزاء می داند با این تفاوت که این کلیت از جمع اجزاء بالاتر است. هر کدام از اجزاء ( طبیعت، فضای باز، زیرساخت ها، محیط ساخته شده، تجهیزات محیط مصنوع و منابع طبیعی) مشخصات و کیفیت جزئی مربوطه به خود را دارد”.
( van kamp et al.,2003:p.7). در کنار ارائه تعاریف متفاوت،فقدان توصیف جامع و صحیحی از کیفیت محیط در نواحی سکونتی به همراه مولفه های مهم آن نیز بسیار بارز می باشد. مطالعه سیستماتیک از کیفیت محیط به منظور اهداف سکونتی نسبتا جدید است. برخی از مطالعات اولیه به طور حاشیه ای به موضوع مربوط بوده اند.) Carp et al.,1976,p:240 (.در ادامه توضیحات کامل تری در این خصوص ارائه خواهد شد.
2-7-ضرورت بررسی کیفیت محیط
” همزمان با پدیدار شدن بحران های محیطی، کیفیت محیط به عنوان بخشی از مفهوم کلی کیفیت زندگی شناخته شد. این مفهوم به عنوان بازتاب همه جوانب احساس شخص از سلامتی، شامل همه فاکتورهایی که در رضایت مندی انسان نقش دارند، فرض شده است” ( ,1978,p:371، Ott).
به عنوان مثال، فاکتورهای تاثیر گذار در رضایت مندی انسان سلامت شخص، زندگی فامیلی، کار، شبکه ارتباط اجتماعی و محیط می باشد. در ارتباط با دیگر جنبه های کیفیت زندگی، کیفیت محیط کمتر مورد بررسی قرار گرفته شده است.(1976, p:3-20 Craik and Zube,) بعلاوه اثر تاثیرات محیطی بر روی سلامت همگانی (عمومی) کمتر مورد توجه قرار گرفته است.,1990,p:479-490) Kasl) رابطه متقابل و تاثیر ” کیفیت محیط شهری” بر ” کیفیت زندگی” ساکنان شهرها توسط کوین لینچ مورد تاکید واقع شده است. وی می گوید: اگر بناست طراحی شهری مفید واقع گردد باید قادر باشد تا از راه اعتلای کیفیت محیط کالبدی به اعتلای کیفیت زندگی انسان یاری نماید. (گلکار، 1378، 43) بدبختانه، امروزه محیط های شهری به طور ناگهانی در رویاروئی با برطرف کردن نیاز های ساکنانشان تنزل کرده اند.p:239) (carp et al,.1976,
اگر چه در کل اهمیت نسبی کیفیت محیط هنوز یک موضوع مورد بحث می باشد، بهبود کیفیت و سپس نگه داریش در محیط های مسکونی شهری اهمیت حیاتی دارد و این موضوع به علت اهمیت محیط در مقابل دیگر جنبه های زندگی، طبیعت خاص محیط های مسکونی، افزایش نقش محیط های مسکونی شهری به عنوان زیستگاه اصلی انسان و تعداد مردمی که از شرایط غالب محیط های مسکونی شهرشان تاثیر بدی گرفته اند. ( 1:p، 1997،van poll).تاثیر آلودگی محیطی بر روی سلامت عمومی در نمودارهای مرگ و میر، کمتر مورد توجه قرار گرفته شده است. به عنوان مثال در سال 1992 در هلند مرگ و میر ناشی از سرطان از هر 100000 نفر 235 نفر بوده است. ( همان، 3). بر طبق یک بررسی توسط Doll و Peto در سال 1981، 2 درصد از مرگ و میر ناشی از سرطان به آلودگی های محیطی، خصوصا به طور عمده آلودگی های هوا، قابل استناد می باشد. منبع:(van poll,1997,p:4).از آنجا که محیط های شهری نواحی ای را فراهم می کنند که در آن مردم با شرایط محیطی ناسازگاری همچون صدا، بوی بد، آلودگی هوا، امنیت بیرونی، ازدحام،آشغال، و یا کمبود امکانات و تسهیلات مواجه می شوند. به خاطر همین دلایل، اداره کردن(مدیریت) کیفیت محیطهای مسکونی شهری اهمیت حیاتی دارد. (1997،van poll).با توجه به اهمیت مساله “کیفیت”،به نظر میرسد چنانچه برنامه ها و مداخلات کالبدی در شهرها،همچون گذشته بدون توجه لازم به کیفیت محیط شهری در مراحل مختلف تصمیم گیری صورت پذیرد،تضمینی برای دستیابی به محیط های دارای کیفیت شهری مطلوب وجود نخواهد داشت.(بحرینی،1377،146).جمله ” هیمل بلاو” که در اهمیت فضای مطلوب می گویددر این زمینه می تواند مورد استناد قرار گیرد که: ” ما عمدتا در فضاهای محصور زندگی می کنیم. این فضاها محیطی را شکل می دهند که در آن فرهنگ ها رشد می کنند… اگر آرزو داریم که فرهنگ خود را به سطحی بالاتر ارتقاء دهیم مجبوریم… {فضای زندگی}خودمان را دگرگون سازیم.” (لاری بقال،1380، 70)
2-8-تئوریهای کیفیت محیط شهری
مفهوم ادراک کیفیت محیط از سه دیدگاه مختلف بررسی شده است. که به ترتیب عبارتند است از: دیدگاه سیاست گذاران6، دیدگاه روانشناسی- شناختی7 و دیدگاه تحقیق تجربی8
2-8-1دیدگاه سیاست گذاران
این دیدگاه در خصوص سنجش کیفیت محیط بر اساس دو روش کارشناس محور و مشاهده محور می باشد. در روش نخست اخذ نقطه نظرات کارشناسان ومخاطبین در فهم میزان کیفیت محیط نقش اساسی راایفا می کند لیکن در الگوی دوم سنجش کیفیت محیط بر پایه برخورد سنجش گر از شرایط محیطی وایجاد تعاملات علت ومعلولی بین متغیرهای سنجشی است.روش دوم عموما نوعی کشف شهود ودرک وبازنمایی شرایط قابل ملاحظه محیط را در بردارد.(Vanpoll,1997)
تحقیقات نشان داده است که در روش سنجش کیفیت معیارهای کیفیت محیط بر اساس نظرات کارشناسان، شباهت کمی با سنجش های بدست آمده از غیر کارشناسان (عموما ساکنان) دارد. (همان ماخذ)به عنوان مثالLansing و Marans در سال 1972، با مطالعه خانوارهای نواحی کم درآمد تلاش کردند تا متغیرهای تعیین کننده رضایت مندی را مشخص کنند. این محققان 20 ویژگی واحد همسایگی راشامل مواردی نظیر ایمنی از آتش سوزی، حمایت پلیس، کیفیت خوب مدرسه ها، جمع آوری زباله، نواحی امن برای جوانان، همسایه های مهربان، نزدیکی فاصله تا کلیسا، child care centers، حفاظت از سر و صدای خیابان، وجود درختان در نزدیکی خانه، نزدیکی فاصله از دوستان، نزدیکی فاصله از خویشاوندان، و وجود پارک جلو منزل فهرست کردند. نتایج بررسی نشان داد که11 ویژگی اول توسط بیشتر از نیمی از مخاطبان ساکن به عنوان خیلی مهم تلقی شدند.براین رویکرد نواقصی نیز وارد است.عموما ” سه دلیل مبنی بر این که چرا این مطالعات در تعیین ابعاد کیفیت محیط سکونتی ناقص بوده اند وجود دارد. اول اینکه هیچ کدام از این مطالعات به سمت شناسائی قلمرو کامل کیفیت سکونتی هدایت نشدند. کارشناسان متغیرهایی را انتخاب کردند که از روی تجربه هایشان، ویژگی های مهم کیفیت محیطی را منعکس می کردند. این دیدگاه به راحتی معطوف به تاکید بر روی برخی از جنبه ها به قیمت نادیده گرفتن موارد دیگر شده که نتیجه آن ایجاد لیستی با جامعیت کمتر از عنصرهای بالقوه (ناشناخته) در تعریف کیفیت محیط سکونتی می باشد. دومین نقطه ضعف سرچشمه گرفته در استفاده از نظرات کارشناسان در تعیین اشتراکات میان عناصر، و بنابراین تعداد و ماهیت ابعاد اساسی کیفیت محیط می باشد. در گروه بندی این ابعاد، کارشناسان با یکدیگر اختلاف نظر داشته، و حتی از یک زمان به زمانی دیگر از یک کارشناس نظرات مختلفی ارائه شده است؛ همچنین روش شناسی هیچ اساسی برای تعیین اینکه کدام طبقه بندی بهتر است را فراهم نمی کند. عیب اساسی (سومین عیب) در استفاده از نظرات کارشناسان برای تعریف کیفیت محیط وجود دارد. در چندین زمینه ثابت شده بود که کارشناسان و مردم غیر متخصص (عامه) بر روی عوامل تعیین کننده کیفیت محیط توافق ندارند. “.carp et al.,1976,p:243))
Lansing و Marans درمطالعه ای در سال 1969 دریافتند که ارزیابی های برنامه ریزان بر روی ویژگی های واحد همسایگی پاسخ گوی ارزیابی های ساکنان از واحد همسایگی نبوده و برنامه ریزان و مشتریان( ارباب رجوع ) دردرک مفاهیم یکسان از کیفیت محیط مشترک نبوده اند. ارزیابی چنین policy objectivesنشان می دهد که کیفیت محیط های محلی تنها توسط عوامل فیزیکی تعیین نمی شوند بلکه در کنار ویژگیهای فیزیکی،ویژگی های روان شناسی اجتماعی و ویژگیهای محیط ساخته شده از ویژگیهای مهمی می باشند که در بررسی کیفیت محیط باید بررسی شوند. کیفیت محیط های مسکونی شهری به صورت یک مفهوم سلسله مراتبی ویژگی چند گانه9 می باشد. این بدین معنی است که کیفیت محیط توسط چندین ویژگی اساسی توصیف شده است. (1976,p:151، van poll)
2-8-2-دیدگاه روان شناسی – شناختی
از دیدگاه روان شناسی – شناختی، ارتباط بین شخص و محیط توسط ویژگی های شخصی( همچون سن، وضعیت اجتماعی – اقتصادی، روش های کنار آمدن، روان رنجور خوئی)، ویژگی های محیط(به عنوان مثال: ارزش یا ظرفیت، دوره تناوب و قابلیت پیش بینی پذیری و ویژگی های محیطی)، و ویژگی های منتج از اثرات متقابل بین شخص و محیط متاثر می شود. بر اساس ملاحظات روان شناختی این نتیجه گرفته شده که بررسی اثرات ویژگی های محیط