اریخ، اثرات بشر بر روی محیطزیست خود ناچیز بوده، اما طی 200 سال گذشته به ویژه پس از به وقوع پیوستن انقلاب صنعتی، این اثرات به طور فزایندهای افزایش یافته است. هم اکنون جهان مواجه با یک بحران اکولوژیکی است که ابعاد آن روز به روز در حال گسترش میباشد و هرچه زمان میگذرد، ارزیابی و پایش علمی، تصویر دقیق و روشنتری از نشانههای تخریب اکولوژیکی در سراسر کره زمین ارائه میدهند(جعفری، 1380). صنعت نفت و پتروشیمی از مهمترین صنایع کشور ایران میباشد. اولین بار صنعت پتروشیمی در آمریکا پا به عرصه وجود گذاشت و آمریکاییها اصطلاح پتروکمیکال1 را برای مواد خام حاصل از نفت معمول نمودند و سپس در اروپا و ممالک دیگر استفاده از مواد نفتی به عنوان مواد خام اولیه آغاز گردید. در ایران نیز برای اولین بار در سال 1343 شمسی شرکت ملی صنایع پتروشیمی وابسته به شرکت ملی نفت ایران تشکیل شد و فعالیتهای خود را در این زمینه از صنعت آغاز نمود. در واقع صنایع پتروشیمی در ایران قدمتی در حدود نیم قرن دارد( کیالان، 1392). صنایع پتروشیمی به طور بالقوه به عنوان یکی از بزرگترین منابع آلاینده محیطزیست محسوب میشوند. امروزه کنترل و کاهش اثرات آلودگی ناشی از صنایع پتروشیمی جهت حفاظت از محیطزیست به عنوان یکی از مهمترین مسائل و دغدغههای ملل جهان قرار گرفته است. مشکلات محیطزیستی عمده این صنایع به ویژه در شرایط عدم رعایت ضوابط و استانداردهای محیطزیستی پیامدهای مخاطرهآمیز را به همراه داشته و طبیعت زیستی و جوامع انسانی و نیز حیاتوحش را دچار اختلال مینمایند.
ارزیابی اثرات محیطزیست2 به عنوان ابزاری برای برنامهریزی و مدیریت محیطزیستی پروژههای توسعه مطرح است(واترن، 2001). روشهای متعددی برای بررسی ارزیابی اثرات محیطزیستی وجود دارد، برای انتخاب روش مناسب برای هر طرح باید به مجموعهای از شرایط و خصوصیات از قبیل مشخصات روش، خصوصیات محیط و ماهیت طرح توجه کرد (منوری،1384 . صالحی و مرادی، 1390). منظور از ارزیابی اثرات محیطزیستی تشخیص و ارزشگذاری سیستمی آثار بالقوه پروژهها، برنامهها، طرحها، خطمشیها و قوانین بر روی اجزای فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی، فرهنگی و اقتصادی- اجتماعی محیطزیست است. این مفهوم همچنین شامل برخی ملاحظات و اقدامات پیشنهادی برای تخفیف پروژهها و برنامهها هم هست. هدف نخستین از ارزیابی آثار محیطزیستی ترغیب برنامهریزان و تصمیمگیران به نگرش و توجه به محیطزیست و در نهایت موفقیت در انجام اقداماتی است که از نظر محیطزیستی سازگار باشد(اقتصاد کشاورزی و توسعه، 1375). ارزیابی اثرات محیطزیستی در واقع فرآیندی شامل تشخیص، پیشبینی، ارزیابی و تخفیف آثار بیوفیزیکی، اجتماعی و سایر اثرات مشابه به وجود آمده از توسعههای پیشنهاد شده از سوی تصمیمگیران و نیز کمیسیونها میباشد(1999IAIA3, ). این فرآیند برای اطمینان از این امر شکل میگیرد که آثار ناشی از توسعههای ایجاد شده قبل از اجرای آن به خوبی فهمیده شده و به حساب آید. این ارزیابی سبب میشود که در هنگام اجرای طرحهای توسعه همه آثار و پیامدهای محیطزیستی آن به واسطه وزن و یا سایر تاثیرات اقتصادی و اجتماعی در نظر گرفته شوند. اگر این مرحله به خوبی انجام شود، سود آن در همان مرحله طرحریزی مشخص خواهد شد. از دیگر مزایای این فرآیند آن است که سبب میشود تصمیمگیری بهتری در مورد طرح مورد نظر صورت پذیرد( کایا و کهرمان، 2011).
با توجه به اینکه توسعه و محیطزیست دو موضوع جداییناپذیر میباشند ضروری است که با دستیابی و استفاده از ابزارهای مدیریت محیطزیست، در کلیه برنامههای توسعه حداقل خسارت به منابع و محیطزیست وارد شود. اما عدم توجه به پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت پروژههای مختلف، عمدتا سبب بروز مشکلات اساسی برای انسان و طبیعت خواهد شد(مخدوم، 1374 و 1382). ارزیابی آثار محیطزیستی توسعه از جمله روشهای کارآمدی است که با شناسایی فعالیتهای پروژه و محیطزیست منطقه مطالعاتی اقدام به شناسایی و کاهش آثار منفی مینماید(جعفری و لطفی، 1383). این روش همچنین میتواند به عنوان ابزاری برای برنامهریزی در دسترس مدیران، برنامهریزان و تصمیمگیران قرار گیرد تا بر اساس آن بتوان آثار بالقوه محیطزیستی را که در اثر اجرای طرحهای عمرانی و صنعتی پدیدار میشوند شناسایی کرده و با ارائه گزینههای مختلف اقدام به حل آن نمود(صالحی و کریمی، 1386).
ارزیابی اثرات محیطزیستی شامل حجم زیادی از اطلاعات کمی و کیفی بوده که در کنار هم قرار دارند. به نظر میرسد مشکل اصلی در این روند آن است که روشهای ارزیابی اثرات قادر به دستهبندی اطلاعات کیفی طبیعت نیستند، لذا برای رفع این مشکل اطلاعات کیفی به طور نسبی به مقیاس عددی تبدیل میشود (منوری، 1384). اخیراً روشهای تصمیمگیری چندمعیاره4 به منظور تصمیمسازی مناسب، با در نظر گرفتن مجموعه معیارها، کاربرد زیادی در زمینههای مختلف علمی داشته است که از آن جمله میتوان تعیین اهمیت اثرات محیطزیستی در ارزیابی اثرات محیطزیست را نام برد(خدابخشی،1389؛ سیماناویسن و آستینوویکوس، 2010). در واقع روش تصمیمگیری چندمعیاره برای بیان توام اصطلاحات کیفی و کمی در فرایند تصمیمگیری، با ارایه روشی سیستماتیک کمی به منظور کاهش ابهامات و مشکل قضاوتهای ذهنی انسانی معرفی شدهاند( کایا و کهرمان، 2011. مندوزا و پرابو، 2003).
مدلهای چندمعیاره عمدتاً به دو دسته چندهدفه5 و چندشاخصه6 تقسیم میشوند. در مدلهای چندشاخصه معمولا انتخاب یا از طریق تعیین سطح قابل قبول برای معیارها و یا مقایسه بین گزینهها صورت میگیرد (اصغر پور، 1377؛ وانگ و یون، 1981). با توجه به ماهیت ارزیابی اثرات محیطزیست، مدلهای چندشاخصه در این فرآیند کاربردی هستند.
روش پرومته7 روشی ساختار یافته رتبهبندی ترجیحی است که از آن به منظور رتبهبندی استفاده میشود. این روش برای حل مسائل چندشاخصه با یک ماتریس تصمیمگیری شروع شده و یک رابطه اولویت جزئی را برای رتبهبندی گزینهها از طریق مقایساتزوجی جریانهای غیررتبهای ورودی و خروجی فراهم میکند(میرغفوری و همکاران، 1393). لذا باتوجه به ماهیت فرایند ارزیابی اثرات محیطزیست، کاربرد این روش در تعیین اهمیت اثرات هریک از فعالیتهای موجود در پروژهها قابل توجیه است.
کاربرد ارزیابی اثرات محیطزیست به عنوان یکی از ابزارهای مدیریت محیطزیست، الزام استفاده از این نگرش را برای طرحها و پروژههای بزرگ عمرانی نظیر اکتشاف، ساخت و راهاندازی میادین نفتی و تجهیزات وابسته به آن تأکید مینماید( کانتر، 2003).

ضرورت انجام تحقیق:
بر پایه مطالعات انجام شده 57 درصد از ذخایر نفتی و 45 درصد از ذخایر گازی جهان در منطقه خلیجفارس قرار دارد و طبق برآوردهای انجام شده ذخایر نفتی در این منطقه 715 میلیارد بشکه و حجم ذخایر گازی آن دو هزار و 462 تریلیون فوت مکعب است. جمهوری اسلامی ایران نیز سهم قابل توجهی از این ذخایر دارد.(دوبرادران و محمدزاده، 1393).
مطابق با اهداف پیشبینی شده در سند چشمانداز 20 ساله توسعه، ایران باید در رده دوم کشورهای تولید کننده گاز در جهان قرار گیرد. بر اساس آخرین آمار رسمی که در ترازنامه هیدروکربوری کشور در سال 1384 انتشار یافته است، ایران 14.86% از کل ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، با این وجود سهم ایران از تولید آن تنها 3.1% میباشد. کشور ایران با تولید 87 میلیارد مترمکعب گاز در سال 1384، پس از کشورهای روسیه، ایالات متحده آمریکا، کانادا، انگلستان و الجزایر در رتبه ششم گاز در جهان قرار گرفته است(راشدی، 1388). واژه پتروشیمی از دو واژه پترول( به معنای نفت) و شیمی ترکیب یافته و معنای تحتاللفظی آن مواد شیمیایی حاصل از نفت میباشد. ایجاد کارخانجات پتروشیمی به منظور تبدیل بخشی از نفت وگاز به محصولاتی با ارزش افزوده بیشتر از اهمیت جهانی زیادی برخوردار است. احداث و راهبری این پروژهها با توجه به وجود منابع عظیم نفت و گاز در کشور جایگاه عمدهای در برنامههای توسعه صنعتی دارد( منوری، 1380).
شرکت ملی صنایع پتروشیمی به عنوان یکی از چهار شرکت اصلی وزارت نفت از بدو تاسیس در سال 1342 تاکنون نقش مهمی را در توسعه اقتصادی، گسترش صادرات غیرنفتی و تامین مواد اولیه صنایع پایین دستی ایفا کرده و میکند( کیالان، 1392). اهمیت صنایع پتروشیمی در توسعه ملی کشور ایران را میتوان شامل موارد زیر دانست:
تامین مواد اولیه مورد نیاز از داخل کشور
ایجاد ارزش افزوده
به عنوان صنعت پایه و مادر
ایجا