تلزم ظهور خارجی اندیشه به صورت فعل یا ترک فعلی برخلاف قانون است که همراه با ضرر و زیان باشد .
در مسئوولیت حقوقی مفاهیم اخلاقی نیز مورد توجه قرار گرفته اند و در غالب موارد مسؤولیت مبتنی بر تقصیر قابل انتساب به وارد کننده زیان است . لذا عدّه ای از نویسندگان بر آن شده اند که همه مسؤولیت ها را بر مبنای قواعد اخلاقی و مذهبی توجیه کنند. 17
مسؤولیت حقوقی به مسؤولیت کیفری و مدنی تقسیم می گردد که در ذیل توضیح خواهیم داد .
الف- مسؤولیت کیفری
مسؤولیت کیفری زمانی متوجه شخص می گردد که مرتکب اعمالی شود که قانون صراحتاً و منحصراً آن را ذکر کرده است. 18 به عبارتی مسؤولیت جزایی التزام شخص مکلف ، به پاسخگویی آثار و نتایج زیانبار فردی و اجتماعی عمل مجرمانه ای که انجام داده یا ترک کرده است می باشد. 19 در مسؤولیت کیفری با ارتکاب تقصیر جزایی برای جامعه مجازات مجرم به عنوان یک حق شناخته شده است20 زیرا با ارتکاب این تقصیر خطراتی عظیم برای آزادی اشخاص ایجاد می گردد. 21 عده ای معتقد بودند که مجرم بیمار است و کیفر دارویی شفابخش و اصلاح کننده او است . عده ای دیگر هدف از مسؤولیت کیفری را ارعاب دیگران می دانستند امّا این توجیهات مورد ایراد قرار گرفته است . باید گفت مسؤولیت کیفری در عین حال که می تواند یکی از آثار فوق را داشته باشد . هدف اصلی آن از مجازات مجرم به جهت صیانت از جامعه است. 22
در خصوص تفاوت مسؤولیت کیفری و مسؤولیت اخلاقی باید گفت در مسؤولیت کیفری مجرم در برابر جامعه پاسخگوی عمل مجرمانه خود است ولی در مسؤولیت اخلاقی ممکن است علی الظاهر جنبه بیرونی نداشته باشد و شخص در برابر وجدان خویش احساس مسؤولیت کند و از فعل ارتکابی شرمنده و بازخواست شود همچنین مسؤولیت کیفری وقتی محقق می شود که شخصی مرتکب افعالی شده باشد که به حکم قانون جرم شناخته شده است. ضمانت اجرای مسؤولیت جزایی واکنش اجتماعی است که جامعه به صورت مختلف از خود نشان می دهد امّا مسؤولیت اخلاقی جنبه باطنی داشته و نیاز به نص قانون ندارد با این حال تاثیر اخلاق و علم جزا بر روی یکدیگر غیر قابل انکار می باشد23
ب – مسؤولیت مدنی
1- مفهوم مسؤولیت مدنی
در دکترین حقوقی تعاریفی از مسؤولیت مدنی به عمل آمده ، برخی معتقدند در هر مورد که شخص ناگزیر از جبران خسارت دیگری باشد در برابر او مسؤولیت مدنی دارد. 24 از نظر گروهی دیگر مسؤولیت مدنی هنگامی بوجود می آید که کسی ملزم به ترمیم نتایج خساراتی باشد که به دیگری وارد کرده باشد. 25
گروهی دیگر مسؤولیت مدنی را به این صورت تعریف نموده اند که هر گاه شخصی متعهد به جبران خسارت وارده به دیگری باشد که این خسارت عرفاً منسوب به او باشد و شخص هیچ حق مشروعی در اضرار به غیر نداشته باشد ، مسؤولیت مدنی در جبران خسارت خواهد داشت. 26
باید توجه داشت که در اصطلاح قانونی مسؤولیت مدنی دارای دو معنی عام و خاص است در معنی عام به هر گونه تعهدی که قانون برعهده شخصی قرار داده باشد تا زیان وارده به دیگری را جبران نماید مسؤولیت مدنی گفته می شود ، اعمّ از این که ریشه قراردادی داشته باشد یا نداشته باشد . بر این اساس مسؤولیت مدنی به دو شاخه مسؤولیت مدنی قراردادی و مسؤولیت مدنی غیر قراردادی تقسیم می شود. 27
اکثر حقوقدانان معاصر با تفکیک منشاء ایجاد مسؤولیت ، مسؤولیت مدنی را تنها به مواردی اطلاق می کنند که بدون وجود قرارداد و توافق قبلی، برای شخصی مسؤولیت جبران خسارت حاصل گردد و یا مسؤولیت مزبور در اثر عملی خارج از قرارداد و عقد باشد . با توجه به مفاد مسؤولیت مدنی ، بهتر است این نوع مسؤولیت را در مقابل مسؤولیت قراردادی بکار ببریم ، کما اینکه عنوان ضمان قهری در فقه اسلام و قانون مدنی در مقابل ضمان عقدی بکار برده شده است. 28
بنابر آنچه گذشت مسؤولیت مدنی از جهت مبنای ایجاد به دو نوع ، مسؤولیت مدنی قراردادی و مسؤولیت مدنی غیر قراردادی یا قانونی تقسیم می شود که نوع اول بر اثر نقض قرارداد ناشی از اراده طرفین و نوع دوم ناشی از نقض و عدم رعایت حکم قانون و بدون دخالت اراده انشایی اشخاص ایجاد می شود در این قسمت به شناسایی این دو نوع مسؤولیت می پردازیم .
2 – تعریف مسؤولیت قراردادی :
تعهداتی که شهروندان نسبت به همدیگر دارند گاه مصنوع اراده انشایی آنهاست . بنابراین گاه قصد انشاء طرفین یک قرارداد سبب ایجاد تعهد بین طرفین قرارداد می شود که به این تعهد قراردادی گویند .
در صورت نقض این تعهد از جانب یکی از متعهدین و ورود خسارت ، وی ملزم به جبران خسارت
می باشد که به آن مسؤولیت مدنی قراردادی می گویند. 29 به عبارت دیگر مسؤولیت قراردادی عبارت است از مسؤولیت کسی که به موجب عقدی از عقود معین یا غیرمعین ، تعهدی را پذیرفته و به علّت عدم انجام تعهد یا تأخیر در انجام تعهدی خسارتی به متعهدله وارد نماید که در این صورت متعهد مکلّف است خسارت وارده را جبران نماید. 30 ضمانی که متخلّف در این باره پیدا می کند،به لحاظ ریشه تعهد اصلی مسؤولیت قراردادی نامیده می شود اما عنوان قراردادی در این مسؤولیت نباید باعث اشتباه در ماهیت آن شود . مسؤولیت قراردادی نه عمل حقوقی است و نه واقعه ی حقوقی بلکه اثری است که قانون بر عمل حقوقی (عقد) بار می کند . بنابراین مسؤولیت قراردادی اثر عقد است. 31
3- شرایط مسؤولیت قراردادی
وجود قرارداد صحیح و نافذ بین زیاندیده و عامل زیان :
همان گونه که بیان گردید ، مسؤولیت قراردادی در نتیجه اجرا نکردن تعهّدات ناشی از قرارداد حاصل
می گردد. بنابراین نخستین شرط مسؤولیت قراردادی وجود یک قرارداد صحیح و نافذ بین زیان دیده و شخص عامل زیان است .تأکید بر نافذ بودن قرارداد برای تحقق مسؤولیت مدنی ناشی از قرارداد ، بدان جهت است که نقض عهد ، تنها زمانی مصداق می یابد که تعهدی وجود داشته باشد و چون قرارداد باطل اصولاً منشاء ایجاد تعهد نیست ، نقض عهد در این قبیل قرارداد ها سالبه به انتفاء موضوع است . نتیجه آن که کلیه شرایط صحت قرارداد ها ، که در حقوق مدنی و حقوق تعهدات مورد بحث واقع می شوند ، شرط تحقق مسؤولیت قراردادی می شوند بنابراین وجود قراردادی صحیح یکی از مبانی وجود مسؤولیت قراردادی است و قرارداد غیر نافذ وجود مؤثری در عالم حقوق ندارد. 32
رابطه سببیت بین خسارت و عدم اجرای قرارداد:
منظور از رابطه سببیت در اینجا این است که باید بین نقض عهد و خسارت وارده ، رابطه علیّت وجود داشته باشد بطوری که بتوان زیان وارده را نتیجه تخلف از اجرای تعهد قراردادی دانست بنابراین چنانچه ضرر و زیان وارده ارتباطی با عقد نداشته باشد یا صرف وجود یک رابطه قراردادی ، مسؤولیت ناشی از اقدام زیانبار طرفین را که غیر مرتبط با قرارداد باشد ، تبدیل به مسؤولیت قراردادی نمی نماید .بنابراین شرط دیگرتحقق مسؤولیت قراردادی آن است که زیان ناشی از تخلف از عقد، باید متوجه متعاقدین گردد. توضیح مطلب آن که با توجه به اصل نسبی بودن قراردادها ، همان گونه که حقوق و تعهدات ناشی از عقد جزدر مورد ماده 196 قانون مدنی، اختصاص به طرفین عقد دارد ، چنانچه زیان ناشی از تخلف از عقد، متوجه غیر متعاقدین گردد، مسؤولیت قراردادی وجود نخواهد داشت لیکن این موضوع اختصاص به مسؤولیت های قراردادی غیر حرفه ای داشته و مسؤولیت شاغلین مشاغل حرفه ای (از جمله پزشک خانواده) در مقابل اشخاص ثالث نیز قراردادی است .
در خصوص ویژگی های مسؤولیت حرفه ای پزشک خانواده در جای خود بحث خواهیم کرد . امّا بطور خلاصه باید گفت در مشاغلی مانند پزشکی و وکالت که اشخاص حرفه ای ، خدماتی به مشتریان خود اعطاء می نماید ، برای توجیه مسؤولیت قراردادی این اشخاص نسبت به افرادی که طرف قرارداد نمی باشند از ضابطه “وظیفه مراقبت ” استفاده می شود .زیرا مردم به اظهار نظرهای فنی اعتماد می نمایند ؛ و اظهارنظرهای فنی آنان در تصمیم گیری های افراد معمولی مورد لحاظ واقع می شود و به این ترتیب در این مورد مصادیق اشخاص ثالث در مسؤولیت قراردادی که نمی توانند برای مطالبه خسارت وارده بر خود به قرارداد موجود بین طرفین اصلی استناد نمایند ، بسیار محدود خواهند بود. 33
4 – مسؤولیت مدنی غیر قراردادی
نوع دیگر مسؤولیت مدنی ، مسؤولیت خارج از قرارداد نام دارد که عبارت است از هر گونه مسؤولیت قانونی که فاقد مشخصات مسؤولیت قراردادی می باشد ، منشاء این نوع مسؤولیت یک واقعه حقوقی است یعنی بدون این که شخصی اراده داشته باشد مسؤولیت ایجاد می شود. 3