ید بوده و توجه کافی به آن مبذول نشدهاست.
اثرات تجمعی محیطزیستی اثراتی افزودنی هستند که ممکن است در نتیجه فعالیتهای انسانی که بارها تکرار شده و در تمامی نقاط پراکنده شدهاست بهوجود آمده باشند، فعالیتهای بسیار کوچک و مستقل که در اصل ناچیز شمرده میشوند ممکن است گاهی اوقات به تغییرات محیطی برگشتناپذیر و حتی اساسی منجر شود .
در حال حاضر مفاهیم مربوط به اثرات تجمعی و روشهای ارزیابی اثرات تجمعی در کشور ایران مورد توجه و شناسایی، قرار نگرفته است. در این تحقیق سعی بر این است که ابتدا روشهای مختلف ارزیابی اثرات تجمعی که در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار گرفته، معرفی شود و سپس با توجه به محدودیتهای موجود، از بین این روشها روش مناسب برای ارزیابی اثرات تجمعی صنایع پتروشیمی در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر انتخاب شود. با توجه به اینکه سامانه اطلاعات جغرافیایی ابزار قدرتمندی برای تحلیل دادههای مکانی میباشد و امکان انجام تحلیلهای پیچیده با مجموعه دادههای مکانی و غیرمکانی بصورت توام از مهمترین قابلیتهای GIS است که نمیتوان آن را با روشهای دیگر مانند روشهای سنتی انجام داد. این سامانه و ابزارها و فنهای آن توانایی آن را دارد که با تلفیق لایههای مختلف اطلاعاتی در قالب مدلهای مختلف و در حداقل زمان، در ارزیابی اثرات تجمعی صنایع پتروشیمی مورد استفاده قرار گیرد.
ماتریسها اغلب برای شناسایی احتمال اینکه یک فعالیت ممکن است بر یک جز خاص محیطزیستی اثرگذار باشد یا برای رتبهبندی انواع ویژگیهای مختلف اثرات بر اجزای مختلف محیط زیستی بکار برده میشوند. ماتریس مثالی از یک ابزار است که میتواند در طول تمرینات تعین محدوده ( (Scoping برای شناسایی بطور بالقوه شدیدترین روابط علت و معلولی و پس از آن به اختصار، خلاصه نتایج حاصل از ارزیابی مورد استفاده قرار گیرد. که در این تحقیق از ماتریس تعاملی به منظور کمی کردن اثرات تجمعی حاصل از صنایع و نیز ماتریس پاستاکیا به منظور ارزیابی اثرات ناشی از صنایع پتروشیمی بر محیط های مختلف استفاده گردید.
1-2 ضرورت انجام تحقیق
اثرات تجمعی لزوما بسیار متفاوت از اثرات مورد مطالعه در EIA هستند. EIAها در مقیاس محلی متمرکز هستند که در آنها تنها یک ردپا یا منطقه تحت پوشش است یا هر عمل به صورت جزء در نظر گرفته میشود. برخی EIAها ممکن است اثرات ترکیبی از اجزای مختلف را با هم در نظر بگیرند اما در سطح محلی است. به عنوان مثال می توان به یک کارخانه خمیر کاغذ و جاده دسترسی به آن اشاره کرد، اما ارزیابی اثرات تجمعی2، یک سطح منطقهای بزرگ مقیاس را ارزیابی میکند. به عبارتی CEA همان EIA در یک سطح وسیعتر و اغلب متکی به EIA است. طبق شواهد موجود بیشترین اثرات ویرانگر محیطزیستی ناشی از اثرات مستقیم یک عمل خاص نیست بلکه ترکیبی از اثرات اقدامات متعدد در طول زمان است. که روندی برای جلوگیری از تشدید این پروژههای جدید در رابطه با این موضوع نشده است. و بطور موثر پروژهها فقط در سطح EIA بررسی میشوند (Duinker, 1994). اهمیت اثرات تجمعی بالقوه این است که میتواند یک سطح اختلال آستانه برای یک اکوسیستم را ارزیابی کند. که این آستانهها مربوط به ظرفیت قابل تحمل اکوسیستمهاست، که میتواند بصورت کمی یا کیفی باشد.
در کشور ایران ارزیابی آثار توسعه بر محیطزیست به صورت (EIA) فقط در سطح پروژه انجام میشود. ضعف قابل توجه پروژههای متمرکز بر EIA بهطورکلی عدم توانایی کافی آن در رسیدگی به اثرات تجمعی بر محیطزیست است اگر چه گزارشهای ارزیابی آثار توسعه بر محیطزیست اطلاعات مفیدی در راستای پروژه فراهم مینمایند، اما اثرات تجمعی پروژهها را در کنار هم که در طول زمان آشکار میشوند نادیده میگیرند (Duinker and Greig, 2006). به عنوان مثال در منطقه عسلویه که در استان بوشهر واقع میباشد صنایع مختلفی در حال فعالیت است اما تنها گزارش EIA برای تک تک پروژهها تهیه شده است در حالی که اثرات مختلف ناشی از اثرات همبیشی و افزایشی این صنایع که در مجاورت هم واقع شدهاند نادیده گرفتهشده و یا مثالهای دیگر مانند صنایع پتروشیمی در بندر امامخمینی که به اثرات تجمعی آنها اشاره نشده است. از اینرو یک نیاز ضروری در کشور میباشد که علاوه بر ارزیابی آثار محیطزیستی در سطح پروژه به ارزیابی اثرات تجمعی در سطح منطقه توجه ویژهای صورت گیرد. در کل ارزیابی اثرات تجمعی به منظور بهبود روند ارزیابی اثرات محیطزیستی بکار میرود. دولتها بایستی به تلاش بیشتری در جهت ارائه یک چارچوب قانونی برای ارزیابی اثرات تجمعی اقدام نمایند.
شدت فشارهای بشر دربوم سازگانهای آبی در اطراف منطقه مطالعاتی منجر به تلاش جدی برای حفاظت از این منابع ارزشمند و تلاش برای وضعیت سلامت محیطزیستی و ارزیابی اثرات محیطزیستی را امکانپذیر نموده است. بنابر اهمیت این اکوسیستم آبزی ارزشمند و منحصر به فرد و اهمیت مجتمعهای پتروشیمی به عنوان منابع انتشار آلایندهها و منابع نقطهای از طیف گستردهای از مواد شیمیایی، مشکلات مطرح شده میباشند. در قرن بیستم، مطالعات متعددی نشان داد که غلظت ترکیبات نفت و فلزات سنگین در محیطهای دریایی با توجه به رشد صنایع و بازاریابی فرآوردههای نفتی (Patin, 1999) افزایش یافته است. در دهه اول این قرن، گزارشها حاکی از تغییرات در جوامع بیولوژیکی دریایی به دلیل نشت نفت خام از کشتیها بوده است. محیطزیست دریایی خلیج فارس در توسعه اجتماعی، اقتصادی و اهداف استراتژیک منطقه بسیار حائز اهمیت است (Price et al, 1994).
1-3 سوالات پژوهشی
سوالات تحقیق را می توان به صورت زیر خلاصه نمود:
کدامیک از روشهای ارزیابی اثرات تجمعی به منظور بهتر آشکار ساختن اثرات ناشی از توسعه پتروشیمی مناسبتر است؟
آیا اثرات تجمعی پروژهها فراتر از اثرات تکتک پروژهها میباشد؟
1-4 فرضیات تحقیق
ارزیابی اثرات تجمعی به کمک فرآیندهای مدلسازی مکانی میتواند یک روش مفید برای درک تصوری از اثرات تجمعی شود.
اثرات تجمعی پروژهها فراتر از اثرات پروژهها به صورت منفرد میباشد.
1-5 اهداف تحقیق
اهداف اصلی
شناسایی روش مناسب برای ارزیابی اثرات تجمعی توسعه صنایع پتروشیمی
ارزیابی اثرات تجمعی پروژههای پتروشیمی در منطقه ویژه اقتصادی ماهشهر
شناسایی اثرات پروژه های متعدد به طور همزمان در طول زمان
اهداف فرعی
محو و ترمیم خسارات وارده بر محیط زیست
راهنمایی برای اجرای پروژههای آینده و پایش و نظارت آنها
هدف ارزیابی اثرات تجمعی، ارزیابی آن است که اثرات پروژه چگونه می توانند بطور بالقوه با اثرات دیگر پروژه ها و اقدامات در تعادل باشند و سپس شناسایی اقدامات اصلاحی برای جلوگیری و به حداقل رساندن عوارض جانبی و ارزیابی اهمیت اثرات تجمعی است.
1-6 روش تحقیق
رویه بررسی در یک تحقیق علمی به ترتیب موارد زیر میباشد، که روش تحقیق در این پژوهش بر این اساس ارائه شده است.
جمع آوری دادهها
تجزیه و تحلیل
نتیجهگیری
تهیه گزارش
در شکل 1-1 نمودار کلی روش تحقیق نشان داده شده است.
فصل دوم
مبانی نظری
2-1 پیشینه پژوهش
2-1-1 پیشینه پژوهش در خارج از کشور
اسمیت3 و هاری4 (1995) روشهای مختلف ارزیابی اثرات تجمعی را بوسیله معیارهایی ارزیابی نموده و طبقهبندی براساس یک چارچوب پیشنهادی برای روشهای مختلف ارزیابی اثرات تجمعی را ارائه نمودند. طی تحقیقات اشاره شده، محققان دو رویکرد مهم را مطرح کرده و برای هرکدام روشهای گوناگونی ارائه نمودند رویکرد تحلیلی شامل تحلیل مکانی، تحلیل شبکه، تحلیل جغرافیای زیستی، ماتریسهای تعاملی، مدلهای اکولوژیکی و نظر کارشناسان. رویکرد برنامهریزی به صورت ارزیابی چند معیاره طبقهبندی شده است که شامل مدلهای برنامهنویسی، ارزیابی پایداری زمین و دستورالعملهای پردازشی میباشد. که این روشها با توجه به آشفتگیهای مختلف ایجاد شده، اثرات افزایشی و انواع مختلفی از اثرات تجمعی مورد ارزیابی قرار گرفتهاند. و نتایج نشان دادند که سیستمهای اطلاعات جغرافیایی، تحلیل سیمای سرزمین (Landscape) و مدلهای شبیهسازی روشهای مفیدی برای ارزیابی اثرات تجمعی میباشند. و نیز پیشنهاداتی برای بهبود این روشها در آینده ارائه نمودند.
کوکلین5 و همکاران (1992) و والکر6 و همکاران (1986) از سیستمهای اطلاعات جغرافیایی به منظور بررسی تغییرات تجمعی محیطزیستی در مناطقی که از نظر اکولوژیکی به فعالیتهای توسعهای حساس بود استفاده کردند. در واقع GIS این قابلیت را دارد که اختلالات ناشی از یک یا چند منبع و اثرات آن اختلالات را بر یک یا چند جز محیطزیست بررسی کند، آنه