لیه وی مورد استناد قرار گرفته است، برای دفاع در برابر سند، یکی از دو شیوه دفاع ماهوی و شکلی را می‌تواند برگزیند. دفاع شکلی و ماهوی ممکن است با هم و یا به صورت پیاپی مطرح گردند. در این مورد دادگاه، حسب مورد به یکی از دفاعیات مطرح شده رسیدگی و سایر آنها را نادیده می‌گیرد. گاهی اوقات سند ارائه شده، ممکن است، با سایر ادله‌ی موجود در دادرسی تعارض نماید. در این صورت باید از میان دو دلیل متعارض، حسب مورد دلیل مقابل ترجیح داده شود. از آنجا که اسناد، مانند هر پدیده اجتماعی دیگر، دستخوش تغییرات و دگرگونی‌های مختلف اجتماعی می‌باشد و ممکن است شرایط زمان اجرای مفاد سند، متفاوت با شرایط زمان تنظیم آن باشد، و نیز از آنجا که اسناد تنظیم شده بین اشخاص (اعم از حقیقی یا حقوقی)، همیشه صریح و روشن نمی‌باشد، لذا اجرای مفاد اسناد نیازمند تفسیر می‌باشد.
کلید واژه: سند، ادله‌ی اثبات دعوی، تعارض ادله، اعتبار سند، تفسیر سند.

مقدمه
اثبات دعوی در محاکم، با توسل به وسایلی که ادله‌ی اثبات دعوی خوانده می‌شوند، صورت می‌گیرد. ادله جمع دلیل می‌باشد و معنای آن هدایت به سوی واقع می‌باشد. در عرف، دلیل به چیزی اطلاق می‌گردد که امری را اثبات می‌کند، و در حقوق، دلیل، وسیله‌ای است که حقیقت امری که مورد ادعای یکی از اصحاب دعوی می‌باشد را آشکار می‌سازد. قانون مدنی دلیل را تعریف نکرده است و در ماده ???? می‌گوید: “هرکس مدعی حقی باشد باید آن را اثبات کند و مدعی‌علیه، هرگاه در مقام دفاع، مدعی امری شود که محتاج به دلیل باشد، اثبات امر به عهده اوست”. ولی ماده ??? آ.د.م در تعریف دلیل بیان می‌دارد: “دلیل عبارت از امری است که اصحاب دعوی برای اثبات یا دفاع از دعوی به آن استناد می‌نمایند”.
ادله‌ی قانونی در حقوق موضوعه ایران بر هشت قسم است:
اقرار؛ اسناد کتبی؛ شهادت؛ امارات؛ قسم (ماده ???? قانون مدنی)؛ تحقیق محلی (ماده ??? ق.آ.د.م)؛ معاینه محل (ماده ??? ق.آ.د.م) و کارشناسی (ماده ??? ق.آ.د.م).
هدف این تحقیق، بررسی اعتبار و جایگاه سند در میان سایر ادله‌ی اثبات دعوی است. سند نسبت به این ادله از اعتبار و اهمیت خاصی برخوردار است، تا جایی که خود قانونگذار بر نحوه‌ی تنظیم آن نظارت داشته و برای آن، چنان اهمیتی قائل شده است، که در حالت عادی هیچیک از ادله‌ی دیگر قادر به مقابله‌ی با آن نمی‌باشند.
این تحقیق در شش فصل ارائه شده است: فصل اول درباره‌ی معنا و مفهوم اصطلاحی سند، انواع آن و تاریخچه‌ی ثبت می‌باشد؛ در فصل دوم به شرایط تنظیم اسناد و شرایط اعتبار آنها (رسمی و عادی) پرداخته شده است؛ و در فصل سوم شامل تفاوت و تعارض میان اسناد با سایر ادله‌ است، در فصل چهارم تکلیف ارائه‌ی سند از سوی مدعی و دفاع در مقابل اسناد بررسی شده، فصل پنجم به تفسیر اسناد پرداخته شده؛ و در پایان به نتیجه گیری از مجموعه‌ی مطالب پرداخته شده است.
حاصل این تحقیق با استفاده از کتب نگارش شده در مورد ادله‌ی اثبات دعوی، که فصلی را به سند اختصاص داده‌اند، و همچنین از مقالات مربوط به سند نگارش شده است، که با جمع آوری و تحلیل این فصول از مقالات و کتب مذکور، این تحقیق به صورت جامع در آورده شده است.

طرح تحقیق
الف- بیان مسأله
سند نوشته‌ای است که در مقام دعوی یا دفاع قابل استناد باشد. از آنجا که امروزه سند از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است در این تحقیق سعی بر این است که به شناسایی اعتبار اسناد و جایگاه آن در نظام حقوقی ایران و مقایسه آن با سایر ادله‌ی اثبات دعوی بپردازیم؛ و نیز به شناخت ویژگی‌ها و مزایای خاصی که قانون برای این اسناد در نظر گرفته است، پرداخته شود و نهایت اینکه:
1- سند رسمی در مقایسه با سایر ادله‌ی اثبات دعوی دارای چه اعتباری است و این اعتبار به چه معنی است؟
2- در صورت تعارض بین سند رسمی و این ادله، کدامیک مقدم است؟
3- تفسیر اسناد چه ضرورتی دارد؟
ب- فرضیه‌ها
1- منظور از اعتبار اسناد رسمی، ویژگی‌ها، شرایط و مزایای خاصی است که قانون برای سند در نظر گرفته است.
2- در صورت تعارض بین سند و ادله‌ی اثبات دعوی، سند رسمی مقدم است.
3- اسنادی که بین اشخاص حقیقی و یا حقوقی منعقد می‌گردد، همیشه صریح و واضح نیست و برای درک مفاهیم آنها نیازمند تفسیر می‌باشند.
ج- هدف‌ها
هدف‌های علمی:
گسترش زمینه‌های تحقیق درباره‌ی سند، شناخت جایگاه سند، مقایسه آن با سایر ادله‌ی اثبات دعوی، به طور جامعتر نسبت به کتب تألیف شده، اثبات تقدم آن در صورت تعارض نسبت به سایر ادله می‌باشد.
هدف‌های کاربردی:
با بررسی شرایط و مقررات حاکم بر اسناد و جایگاه آن در میان سایر ادله، با توجه به گسترش و توسعه استفاده از سند در محاکم و نیاز مبرم اشخاص به سند در دعاوی، افراد و محاکم را در مواقع استفاده از سند به عنوان دلیل یاری دهیم.
د- سابقه تحقیق، ضرورت و جنبه جدید بودن طرح
حقوقدانان کتاب‌های زیادی را در رابطه با ادله‌ی اثبات دعوی به رشته‌ی تحریر در آورده‌اند و فصلی از آن را به سند اختصاص داده‌اند؛ و نیز پایان‌نامه‌هایی با عنوان:
“جنبه‌‌های اثباتی سند در حقوق ایران با مطالعه تطبیقی در حقوق مصر و انگلیس” نگارش علی خزایی، دوره کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، تاریخ دفاع ????.
“پذیرش سند در دادگاه” نگارش مژگان موقفی، دوره دکترای حقوق خصوصی، دانشگاه تهران، تاریخ دفاع ????.
“بررسی اسناد کتبی در فقه و حقوق موضوعه ایران” نگارش غلامعلی نوجامه، دوره کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، تاریخ دفاع ????، که به بررسی اسناد از نظر فقه امامیه پرداخته است.
ولی هدف ما در این تحقیق شناخت انواع سند، تشریفات تنظیم و شرایط اعتبار آنها، مقایسه آن با سایر ادله‌ی اثبات دعوی، بررسی جایگاه و اعتبار آن در نظام حقوقی ایران، شیوه‌ی دفاع در مقابل اسناد، و نیز تعارض آن با سایر ادله می‌باشد و در پایان به بررسی تفسیر و ضرورت آن برای اسناد می‌پردازیم که تحقیقی که همه این موارد را بررسی کرده باشد تألیف نشده است.
همان طور که بیان شد این تحقیق شامل مباحثی در مورد سند و انواع آن، اعتبار آن در فقه امامیه و نظام حقوقی ایران، جایگاه آن در میان سایر ادله، شیوه‌ی دفاع در مقابل اسناد و بررسی تعارض و تفاوت آن با سایر ادله می‌باشد، که کتب و تحقیقاتی که در رابطه با سند تألیف شده‌اند، به این جامعی به سند نپرداخته‌اند. چون هیچکدام از این کتب و تحقیقات به طور جامع به بررسی سند، تعارض و تفاوت آن با سایر ادله، جایگاه آن در میان سایر ادله و به بحث تفسیر و ضرورت آن برای اسناد نپرداخته‌اند.
ه- روش تحقیق
این تحقیق به روش کتابخانه‌ای انجام شده و با مراجعه به کتابخانه‌های معتبر و کسب فیض از اساتید محترم انجام شده است. شیوه گردآوری اطلاعات به صورت فیش‌برداری از منابع است. پس از اتمام فیش‌برداری، مطالب طبقه‌بندی و سپس مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و تنظیم گردیده است.

فصل اول: کلیات
بخش اول- سند
از دوران قدیم تاکنون، سند در ثبت وقایع و اعمال حقوقی نقش مهمی داشته است و در دین مبین اسلام نیز به تنظیم سند برای ثبت تعهدات دستور داده شده است.1
مبحث اول- معنای لغوی
سند در لغت به معنای “آنچه بدان اعتماد کنند، مدرک، مستند، و نوشته ای که قابل استناد باشد”،2 می‌باشد.
و نیز به معنای نوشته ای که وام یا طلب کسی را معین و یا مطلبی را ثابت کند، آمده است.3
بنابراین از این دیدگاه سند یک مفهوم عام می‌باشد که عبارت از هر تکیه‌گاه و راهنمای مورد اعتماد است که بتواند اعتماد دیگران را به درستی یک ادعا جلب نماید. مانند نوشته یا گفته یا اقرار چنان که گفته می‌شود فلان خبر یا حدیث دارای سند معتبر است و مقصود این است که شخصیت‌های معتبر و مورد اعتمادی آن‌را نقل کرده‌اند.4
مبحث دوم- معنای اصطلاحی سند در حقوق
در اصطلاح حقوقی که در قانون مدنی ایران در ماده ???? آمده است سند چنین تعریف شده است: “سند عبارت است از هر نوشته که در مقام دعوی یا دفاع قابل استناد باشد”. طبق این تعریف سند باید نوشته باشد، و نوشته نیز به هر علامت و یا خطی گفته می‌شود که بر روی چیزی نمایان شده باشد. این نوشته ممکن است به صورت رمز و یا بر روی کاغذ، سنگ، صفحه‌ی فلزی و یا هر چیز دیگری باشد که قابلیت پذیرفتن نقش را داشته باشد.
فرهنگ حقوقی انگلیسی،5 سند6 را چنین تعریف می‌کند: “سند وسیله‌ای است که روی آن حرف، شکل، علامت، صورت اصلی یا رسمی یا قانونی چیزی ثبت شده باشد و در مقام دلیل بکار می‌آید. در این معنی اصطلاح سند، نوشته، حروف چا