جایی که نظام جمهوری اسلامی ایران نیز در بیشتر موارد، نظام حکومتی حضرت امیر را الگوی رفتارها، سیاستها و برنامههای خود قرار داده است بیتردید برای حرکت بهتر در زمینه پیشگیری از جرم، بررسی و تحلیل اندیشه ایشان در این زمینه بسیار کارگشا خواهد بود. از این رو، به نظر میرسد با رجوع به نهجالبلاغه بتوان اندیشههای این امام را در زمینه پیشگیری از جرم، استخراج نمود و برای پیشگیری از جرم در نظام جمهوری اسلامی ایران بویژه در اجرای اصل 8 قانون اساسی در زمینه امر به معروف و نهی از منکر به کار بست.
این پژوهش که مبتنی بر اندیشههای امام علی (ع) میباشد در صدد آن است که با توجه و تاکید بر سیاست جنایی آن امام که از سیره ایشان قابل استنتاج است پیشگیری از جرم را بویژه در مورد مجرمان یقه سفید تحلیل و بررسی نماید.
ب- اهداف و ضرورت
هدف این پژوهش، استخراج برجستهترین راهکارهای پیشگیری از جرم از منظر امام علی (ع) است. به تعبیر دیگر، پژوهش به دنبال آن است انواع پیشگیری از منظر ایشان را با توجه به نهجالبلاغه و سایر آثار علمی معتبر که به سیره ایشان اشاره داشتهاند، تعیین، بررسی و تحلیل نماید. همچنین، این رساله دارای هدف جزییتری نیز میباشد و آن توجه خاص به پیشگیری از جرایمی که امروزه جرایم یقه سفیدها خوانده میشود در اندیشههای امام علی (ع) است.
در ضرورت انجام این پژوهش باید گفت: امروزه، ضرورت پیشگیری از جرم بر کسی پوشیده نیست. ضربالمثل معروف “پیشگیری، بهتر از درمان است.” که در میان عامه مردم رواج دارد را میتوان مستمسکی بر این ادعا دانست. با توجه به این رویکرد، پیشگیری از جرم میتواند ریشه یا علتی برای بسیاری از آسیبهای اجتماعی دیگر باشد. ضرورت پیشگیری از جرم، همواره مورد توجه نظام قضایی کشورها، حقوقدانان و جامعهشناسان نیز بوده است به گونهای که در آثار علمی متعدد به ابعاد مختلف آن پرداخته شده است. علاوه بر این، در حال حاضر، “پیشگیری از جرم” یکی از مفاهیم کلیدی در ادبیات علوم جنایی بوده و جایگاه مهمی در سیاست جنایی دارد. این مفهوم که از دهه هفتاد خورشیدی‏ به ادبیات علوم جنایی ایران راه یافت، ‏بویژه از بعد بنیانهای نظری، در محافل دانشگاهی و حتی مجامع سیاست‏گذاری و اجرایی موضوعی‏ شناخته شده به شمار می‏آید. از جنبه دانشگاهی، پیشگیری از جرم موضوع‏ درس کلاسها در دانشگاههای گوناگون است و از جنبه‏ اجرایی و در سطح سیاست‏گذاری هم محل تکلیف بسیاری از دستگاههای دولتی است.
در کنار ضرورتهای نظری، ضرورتهای عملی نیز پرداختن به موضوع را بهطور مستقل در قالب یک اثر پژوهشی، توجیه مینماید که یکی از آنها وضعیت کنونی دستگاه قضایی ایران است؛ توضیح آنکه، دستگاه قضایی ایران در حال حاضر با معضل افزایش ورود پرونده به مراجع قضایی مواجه است که بسیاری از مدیران دستگاه از آن با عنوان “امالمصائب”، یاد کردهاند. در پژوهشهای به عمل آمده در قوهقضاییه یکی از راهکارهای مقابله با این معضل، پیشگیری از جرم به شیوههایی چون به کار بستن اصل 8 قانون اساسی (در خصوص امر به معروف) در رابطه با نظارت همگانی و نیز تعامل سازنده دستگاههای بیرون قوه با قوه در این زمینه دانسته شده است. با توجه به این موضوع، انجام هر پژوهش که به موضوع پیشگیری از جرم بپردازد به جهت موثر بودن در کاهش حجم پرونده، برای دستگاه قضایی کشور، سودمند محسوب میشود.
در نهایت بهعنوان ضرورتی دیگر باید افزود دانستن سیاست جنایی پیشگیرانه از منظر امام علی از آن جهت ضروری است که نگاه به قوانین جزایی ایران نشان میدهد بسیاری از مقررات موجود در زمینه مجازاتها بهطور مستقیم برگرفته از سیره ایشان است؛ بهعنوان مثال، زنای زن شوهردار با پسر نابالغ که به موجب ماده 228 قانون مجازات اسلامی (1392) مستوجب یکصد ضربه تازیانه است1، برگرفته از یکی از قضاوتهای امام علی میباشد2 که بیشک در مقولههایی چون تفسیر قوانین با توجه به زمینهها و پیشینه تاریخی آن، قابل استفاده است.
ج- سوال و فرضیات
برای دستیابی به هدف پژوهش یا به عبارت دیگر، مشخص نمودن مسیر پژوهش، یک سوال اصلی و دو سوال فرعی میتواند مطرح شود و البته فرضیههایی برای هر یک از آنها ارایه نمود.
سوال اصلی: مهمترین راهکارهای پیشگیری از بزهکاری از نگاه امام علی (ع) کدامند؟
سوالات فرعی: 1- مهمترین تدابیر غیرکیفری در مقابله با بزهکاری از نگاه امام علی(ع) چیست؟
2- مهمترین راهکارهای کیفری در مبارزه با بزهکاری در سیره و روش امام علی (ع) چیست؟
فرضیه اصلی: فرضیهای که در خصوص سوال اصلی میتوان ارایه داد آن است که به نظر میرسد راهکارهای غیرکیفری، مانند مبارزه با ریشههای جرم و از بین بردن فرصتها و موقعیتهای جرم زا و بکارگیری یک سیاست کیفری منطقی و بازدارنده از مهمترین جلوههای پیشگیری از بزهکاری و انحراف از نگاه امام علی (ع) است.
فرضیههای فرعی: علاوه بر فرضیههای اصلی، فرضیههای فرعی به شرح زیر نیز قابل طرح هستند:
1- به نظر میرسد از بین بردن ریشههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بزهکاری بویژه توجه به کرامت انسانی، نظارت و کنترل بر موقعیتهای جرمزا بویژه در اماکن عمومی و محافظت از آماجهای بزهکاری، از جمله مهمترین تدابیر امام علی (ع) در مقابله با بزهکاری است.
2- به نظر میرسد برخورد کیفری بسیار شدید با مجرمان یقه سفید و سازمانیافته و تسامح و تساهل در برخورد با مجرمان عمومی و جرایم کوچک و استفاده از نهادهایی مانند قضازدایی، کیفرزدایی، بزهپوشی و امثال آن در جهت تعدیل واکنش کیفری نسبت به این گروه و بازجامعهپذیری مجرمان از مهمترین راهکارهای کیفری در مبارزه با بزهکاری از نگاه امام علی (ع) است.
د- پیشینه تحقیق
موضوع پیشگیری از جرم با توجه به اهمیت آن، در آثار علمی متعدد خارجی و داخلی مورد توجه قرار گرفته و در مورد آن کتابها و مقالههای مختلفی نوشته شده است به گونهای که شاید احصای این آثار در این رساله ناممکن باشد. با این حال با توجه به رویکرد فقهی این اثر، در ادامه به مهمترین آثاری که پیشگیری از جرم را در اندیشههای اسلامی مورد توجه قرار دارند اشاره میشود.
یکی از کتابهای برجسته در این زمینه، دانشنامه امام علی (ع) است که اندیشههای آن امام معصوم در آن انعکاس یافته است. جلد پنجم این اثر، حاوی نوشتاری با عنوان پیشگیری از جرم است که توسط محمدعلی حاجی ده آبادی (در سال 1380) تدوین شده است. کتاب دیگر در این زمینه “پیشگیری و ریشهیابی جرم در اسلام” است که توسط عباسعلی محمدی (در سال 1341) به رشته تحریر در آمده و در جای جای آن به سخنان امام علی (ع) استناد شده است.
در زمینه پیشگیری از جرم با رویکرد دینی، مقالات متعددی نیز نوشته شده است. مانند “آموزههای اسلامی؛ دریچهای به سوی پیشگیری اجتماعی از وقوع جرم”. این اثر که در سال 1390 چاپ شده است، نویسندگان آن به سیاست جنایی اسلام و پیشگیری کنشی توجه کردهاند. مقاله دیگر، “نقش باورهای دینی در پیشگیری از جرم است که در آن اعتقاد به سیره ائمه معصومین و عمل به آن از جمله عمل به نهجالبلاغه موجب تحقق پیشگیری از جرم دانسته شده است. “پیشگیری وضعی از نگاه آموزههای اسلام” عنوان مقاله دیگری است که در سال 1383 در فصلنامه فقه و حقوق چاپ شده است. در این اثر نویسنده (سید محمود میرخلیلی)، تلاش کرده است طی سه گفتار عوامل پیش‌گیرانه وضعی ناظر به بزه‌کار و بزه‌دیده و محیط را بررسی نماید.
یکی از پایاننامههای مهم در این زمینه، “پیشگیری وضعی از بزهکاری با نگاه به سیاست جنایی اسلام”، نام دارد که توسط آقای دکتر سید محمود میرخلیلی به رشته تحریر در آمده و در آن به اندیشههای امام علی (ع) در مورد پیشگیری وضعی توجه نشان داده شده است.
ه- مشکلات و موانع
همانطورکه پیش از این، بیان شد در زمینه پیشگیری از جرم، تاکنون آثار علمی متعددی به رشته تحریر در آمده است؛ با این حال، پیشگیری از جرم با رویکردهای دینی بویژه از منظر ائمه معصومین، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از آنجایی که این رساله در نظر دارد مشخصاً به پیشگیری از جرم از منظر امام علی(ع)، بویژه پیشگیری از جرایم یقه سفیدها بپردازد، کمبود منابع را میتوان یکی از مهمترین مشکلات و موانع این تحقیق دانست.
و- شیوه پژوهش
برای دستیابی به هدف تحقیق که در گرو پاسخ به سوالات تحقیق خواهد بود، با توجه به رویکرد نظری این رساله و نظری بودن قسمت اعظم ماهیت موضوع، در درجه نخست، از روش مطالعات کتابخانهای شامل بررسی و تجزیه و تحلیل مفاد کتاب نهجالبلاغه و سایر آثار مرتبط با آن که به موضوع توج