ترانزیت مواد مخدر برای کشورهای اروپایی و افزایش سطح کشت مزارع خشخاش در کشورهای پاکستان و افغانستان و افزایش تقاضا برای مصرف مواد مخدر و تنوع و پیشرفت دانش شیمی در زمینه ترکیبات جدید مرفین و افزایش هروئین در مناطق مرزی ایران و پیدایش بازارهای جدید اروپایی و آمریکایی نگرانی‌های جوامع غربی تشدید یافت تا اینکه پیشنهادات جدیدی توسط بسیاری از کشورها در اجلاسیه سالانه وین مطرح و به صورت کنوانسیون تصویب و اغلب کشورها ضمن الحاق به آن‌ها متعهد شدند تشدید مبارزه با تولید، توزیع و مصرف مواد مخدر را در سرلوحه کارهای خود قرار دهند. بسیاری از موارد این کنوانسیون‌ها در قوانین موضوعه کشورمان وجود نداشته و با الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به آن‌ها ضمن تعهد کشورمان به همکاری‌های متقابل بین‌الدولی منطقه‌ای و جهانی در زمینه مبارزه با مواد مخدر و روانگردان بخشی از خلاء موجود در قوانین نیز برطرف شده و دستگاه‌های ذیربط موظف به اجرای مفاد آن‌ها هستند. این کنوانسیون‌ها ضمن آنکه خط‌مشی کشورها را در زمینه‌های داخلی برخورد با مسئله مواد مخدر و روانگردان روشن نموده زمینه‌های همکاری دو یا چند جانبه بین دولت‌ها را در زمینه قضایی، حمل تحت نظارت، استرداد و … را فراهم نموده و الگوها و رویه‌های مناسبی نیز ارائه داده است و به این ترتیب منجر به گسترش فعالیت‌ها و اقدامات سازمان‌های دولتی به فراتر از مرزهای یک کشور شده است.
فایده و اهمیت تحقیق:
اعتیاد یک بیماری اجتماعی است که عوارض جسمی و روانی دارد و تا زمانی که به علل گرایش بیمار توجه نشود، درمان جسمی و روانی فقط برای مدتی نتیجه‌بخش خواهد بود و فرد معتاد دوباره گرفتار “مواد اعتیادآور” می‌گردد. اعتیاد به مواد مخدر یکی از مهم‌ترین مشکلات اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی است که عوارض ناشی از آن تهدیدی جدی برای جامعه بشری محسوب شده و موجب رکود اجتماعی در زمینه‌های مختلف می‌گردد. همچنین ویرانگری‌های حاصل از آن زمینه‌ساز سقوط بسیاری از ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی و اخلاقی شده و بدین ترتیب سلامت جامعه را به طور جدی به مخاطره می‌اندازد. تحلیلگران مسائل سیاسی و اجتماعی بر این باورند که در تهاجم و نفوذ فرهنگی، پدیده مواد مخدر مهمترین عامل به تباهی کشیدن و انحطاط اخلاقی جوامع به شمار می‌رود. متأسفانه گسترش دامنه مصرف مواد مخدر در جامعه امروز به حدی است که حتی قشر متفکر و تحصیلکرده را نیز به سمت خود کشانده است.
جهان می‌بایست از نیم قرن پیش که منشور آتلانتیک نوشته و اساسنامه سازمان ملل تهیه شد به آثار شوم مواد مخدر توجه می‌کرد یا دست کم در همان اوایل دهه 1960 که موج شدید اعتیاد نمایان شد به گونه‌ای با تولید و تجارت غیرقانونی مواد مخدر مبارزه می‌کرد. از زمان برگزاری اولین کنفرانس بین‌المللی مواد مخدر در سال 1909 در شانگهای کنترل مواد مخدر به عنوان یک نگرانی جهانی مطرح شد. سیستم بین‌المللی کنترل به تدریج از سال 1920 تحت نظارت مجموعه‌ای کشورها و از سال 1946 تحت نظارت سازمان ملل ایجاد گردید. توصیه‌های کنفرانس سران سیزده کشور جهان در شانگهای اساس نخستین کنفرانس بین‌المللی تریاک در سال 1912 هلند قرار گرفت. پس از تشکیل اولین مجمع جامعه در سال 1920 کمیته مشورتی برای قاچاق تریاک و سایر داروهای خطرناک به وجود آمد و کنوانسیون‌های 1925، 1931، 1936، پروتکل‌های 1946، 1948، 1953 و سرانجام کنوانسیون‌های 1961، 1971، پروتکل 1972 و کنوانسیون 1988، مواد مخدر را یکی از مشکلات عمده جهان معرفی کرد.
گزارش‌های بین‌المللی کنترل مواد مخدر، برنامه کنترل دارویی سازمان ملل متحد، پلیس بین‌المللی (شاخه مواد مخدر) و بسیاری از کشورها درباره وضعیت مواد مخدر در جهان همه حاکی از تشدید مواد مخدر در کشورها می‌باشد. تمامی کشورها دچار پیامدهای مخرب و ویرانگر قاچاق مواد مخدر و سوء مصرف آن می‌باشند. دولت‌ها تلاش گسترده‌ای را در تمامی سطوح برای متوقف ساختن تولید و قاچاق اینگونه مواد به کار برده و بر اساس مجموعه معاهداتی که تحت نظارت سازمان ملل به تصویب رسیده است می‌بایست گزارش عملکرد خود را به سازمان‌های بین‌المللی ارائه نمایند. در پاسخ به معضل سوء مصرف مواد مخدر و روانگردان و آثار سوء آن در دهکده جهانی، کشورهای جهان در سال 1998 در اجلاسیه مهمی که مجمع عمومی سازمان ملل متحد آن را برگزار نمود، شرکت و تصمیمات مهمی را اتخاذ کردند. در این اجلاسیه ضرب‌الاجل‌هایی برای سال‌های 2003 و 2008 تعیین شد تا کشورها در قالب دو برنامه پنج ساله اقداماتی را در زمینه کنترل مواد مخدر در عرصه‌های ملی و بین‌المللی به انجام رسانند.
در آستانه ورود به قرن بیست و یکم جوامع بشری با مشکل بزرگ اجتماعی و روانی سوء مصرف مواد مخدر مواجه هستند و علی‌رغم کوشش‌های به عمل آمده و هزینه‌های بسیار سنگین مبارزه با آن هنوز راه حل مناسب و قابل قبولی برای چیره شدن به این معضل بزرگ جهانی به دست نیامده است. ایران به دلیل اینکه در سر راه یکی از مسیرهای مهم حمل و نقل مواد افیونی قرار دارد و به دلایل دیگر تاریخی و اجتماعی یکی از قربانیان بزرگ سوء مصرف مواد در جهان به شمار می‌رود.
در این رساله با توجه به اهمیت مواد مخدر و روانگردان و تأثیر سوء مصرف این مواد بر فرد و جامعه سعی شده است ضمن بیان تاریخچه و انواع مواد مخدر و روانگردان، قوانین داخلی و نیز بین‌المللی پیرامون این مواد مورد بررسی قرار گیرد تا تأثیرپذیری اسناد بین‌المللی و کنوانسیون‌های مربوط به مواد مخدر و روانگردان بر قوانین داخلی ایران مشخص گردد.
روش تحقیق:
در این رساله دو روش توصیفی و تحلیلی برای تحقیق پیرامون موضوع مورد بحث به کار گرفته شده است و برای جمع‌آوری منابع از منابع موجود در مراکز دولتی و اینترنت استفاده شده است. مراکز فوق‌الذکر عبارتند از:
1- کتابخانه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی؛
2- کتابخانه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران- مرکز؛
3- منابع و مدارک موجود در مرکز اطلاع‌رسانی سازمان ملل متحد در تهران،
4- کتابخانه تخصصی سیاست خارجی وزارت امور خارجه؛
5- کتابخانه دانشگاه حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
منابع اینترنتی مورد استفاده نیز در قسمت کتاب‌شناسی ذکر شده‌اند.
این رساله از دو بخش به همراه پیشگفتار، مقدمه و نتیجه‌گیری تشکیل شده است که بخش نخست به بررسی مواد روانگردان و مخدر در اسناد ملی و بخش دوم نیز به بررسی مواد روانگردان و مخدر در اسناد بین‌المللی می‌پردازد که هر یک از بخش‌های فوق‌الذکر شامل دو فصل می‌باشند.
سئوالات تحقیق:
سئوالات اصلی و اساسی که پیرامون موضوع رساله به ذهن متبادر می‌شود عبارتند از:
1- مواد مخدر و روانگردان چه نوع موادی هستند و چه آثاری بر جسم و روان انسان‌ها دارند؟
2- چه اسناد و مصوباتی در خصوص مواد روانگردان و مواد مخدر در عرصه داخلی و بین‌المللی وجود دارد؟
3- آیا اسناد داخلی و بین‌المللی برای پیشگیری و کنترل مواد روانگردان و مخدر هماهنگ بوده است؟
4- چرا در سطح جهانی جامعه ملل و نهادهای تخصصی وابسته به آن نتوانستند مواد مخدر غیرقانونی و اعتیاد به آن را به طور کامل ریشه‌کن کنند؟
5- اسناد بین‌المللی و کنوانسیون‌های مواد مخدر و رونگردان چه تأثیری بر روی قوانین داخلی ایران داشته‌اند؟
فرضیات تحقیق:
فرضیات این پایان‌نامه عبارت است از اینکه:
1- اسناد و مصوبات موجود در عرصه ملی و فراملّی در زمینه مواد روانگردان و مخدر کافی نیست.
2- اسناد مربوط به مواد روانگردان و مخدر در قوانین داخلی و کنوانسیون‌های بین‌المللی جنبه الزام‌آوری ندارد.
3- کشورها می‌توانند بنا به مقتضای قوانین داخلی خود از اجرای مقررات بین‌المللی در زمینه مواد مخدر استنکاف ورزند.
4- قوانین موجود در زمینه داروهای روانگردان و مخدر در عرصه بین‌المللی با هم منطبق نمی‌باشد.
5- سازمان ملل و نهادهای تخصصی و وابسته به آن با وجود اینکه در زمینه مبارزه با مواد مخدر شروع خوبی داشتند ولی آمارها و نتایج نشان داد که در حال حاضر اعمال آن‌ها با شکست مواجه شده است.
بخش اوّل
بررسی مواد روانگردان و مخدر در اسناد ملّی
فصل اوّل
آشنایی با مواد روانگردان و مخدر
اعتیاد یک بیماری زیست‌شناختی، روان‌شناختی و اجتماعی است. عوامل متعددی در آسیب‌شناسی سوء مصرف و اعتیاد مؤثر است که در تعامل با یکدیگر منجر به شروع مصرف و سپس اعتیاد می‌شوند. اعتیاد به مواد مخدر و روانگردان یکی از مهمترین مشکلات اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی است که