ثرگذاری شهر و شهرنشینی در شکوفایی فرهنگ و تمدن باشد. از این‌رو گمان می‌رود ساختار شهرهای عصر سامانی که آمیزه‌ای از شهر ایرانی و چهره اسلامی آن عصر بوده است، بستر مناسبی برای اعتلای جامعه و فرهنگ به وجود آورده بود. شناخت ساختار شهرها، روابط درونی و برونی هر شهر، و نظام و مشخصه‌های اجتماعی شهرها در آن دوره می‌تواند به الگوشناسی یکی از مهم‌ترین دوره‌های شهرنشینی در ایران کمک کند. از این رو دستاورد پژوهش پیش‌رو می‌تواند از طریق بازشناسی و نقادی عقلانی داده‌های تاریخی، به روشن شدن نسبت شهر و شهرنشینی در عصر حاضر با گذشته تاریخی آن در عصر سامانیان و یافتن پاسخ منطقی برای بررسی مشکلات شهرنشینی و چگونگی حل آن کمک کند. امری که به متخصصان این موضوع در دیگر رشته‌ها مربوط خواهد شد.
ویژگی بارز این دوره در مقایسه با دوره‌های پیش و پس از آن، گسترش شهرنشینی در مقابل کوچ نشینی است. سه سده از حضور فاتحان عرب گذشته و ترک‌زادگان اگرچه در جامعه ایران راه یافته اما ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهرها را چندان که باید تحت تأثیر قرار نداده بودند. دهقانان به عنوان گروه اثرگذار و یکی از مهمترین عوامل در پایداری ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، شیوه تولید روستایی و از آن پس صنعت و بازرگانی را رونق داده و به مرور، شهرها بستر شکوفایی صنایع گوناگون، شدند. گمان می‌رود که هر شهر تا اندازه‌ای تحت تأثیر گونه‌ای نظام اقتصادی تک‌محصولی و یا چند‌محصولی (در عرصه تولید) و مبادلات تجاری داخلی و خارجی (در عرصه بازرگانی) بوده و از این‌رو راه‌های تجاری را به خود معطوف می‌داشته است؛ هم چنان‌که، بازارها و اصناف گوناگون در هر شهر نظام اقتصادی را متحول می‌کردند. از آن گذشته، معماری و شهرسازی، امنیت و گسترش جاده‌های تجاری، توسعه شهرنشینی، و در پرتو چنین دستاوردهایی، پویایی نهادهای مدنی گواه ازآن دارند که در این دوره، شهرها نقش مهمی در شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی_اسلامی داشته‌اند. بیشترین تعداد دانشمندان عرصه‌های گوناگون علمی در این زمان از شهرهای قلمرو سامانیان و دیگر حکومت‌های ایرانی پیرامون آنان به‌پاخاستند. این عصر را دور? بالندگی خردورزی خوانده‌اند که بارزترین نشانه آن را می‌توان در آثار ادبی – که در پیوند با این دوره و به ویژه در بخش‌های شرقی ایران نگارش یافتند – جستجو کرد. دوره‌ای که در آن، روزنه‌های نوینی از عرصه‌های گوناگون علمی گشوده شد. در بیش‌تر حوزه‌ها و نحله‌های فکری- علمی مانند فلسفه، علوم ریاضی و هندسه، جبر و فیزیک، پزشکی و داروسازی، علوم ادبی و اجتماعی، تاریخ و جغرافیا، علوم دینی، فقهی و کلامی و … و در هم? علوم عقلی و نقلی دستاوردهای قابل تأمل و تأثیرگذاری به دست آمد. در پیوند با موضوع مورد پژوهش، شهر و شهرنشینی، بیش‌ترین کتاب‌های جغرافیای تاریخی نیز در زمینه‌های اقلیم‌شناسی، شهرشناسی، مسالک و ممالک، تاریخ‌های محلی و … برای بیان دستاوردهای شهرها و نشان دادن نقش شهرها در توسعه راه‌ها در این دوره نوشته شدند. اگرچه در آن دوره در سراسر ایران‌زمین، شهر و شهرنشینی رونق داشت، اما در اینجا بیش‌تر تأکید بر شهرهایی است که در خاستگاه حکومتی سامانیان قرار داشتند.از این رو چند پرسش قابل تأمل است که تلاش می‌شود بر اساس آنها، تداوم و بالندگی شهر در این دوره تشریح شود:
پرسش اصلی:
? با توجه به رشد شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان، عوامل اصلی در این مسئله به کدام حوزه از اوضاع اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی تعلق داشتند؟
به تعبیر دیگر:
?عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی(دهقانان، روستاها، ساختار اقتصاد شهری و… ) و اقدامات سیاسی سامانیان تا چه اندازه در شکوفایی شهرها و شهرنشینی در دور? سامانیان تأثیر داشتند؟
در این راستا به برخی از پرسش‌های فرعی نیز بایستی پاسخ منطقی داده شود:
? شهر و شهر نشینی در دوره سامانیان بر چه شالوده و پیشینه‌ای استوار بود و آن پیشینه در بالندگی آن چه تأثیراتی داشت؟
? سامانیان چگونه توانستند پس از یک دوره رکود زندگی شهری پس از اسلام، با توسعه فضاهای شهری و اعتلای شهرنشینی، زمینه‌های شکوفایی تمدن ایرانی _ اسلامی را فراهم آورند؟
از این رو بایستی سلسله علت‌هایی مورد بررسی قرار گیرند که در تکوین و بالندگی شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان تأثیر داشته‌اند. در بررسی علل و یافتن پاسخ مناسب به این فرضیه (بالندگی شهر و شهرنشینی در دوره سامانیان)، طرح کلی پژوهش بر پیشین? تاریخی مفاهیم و موضوعات در پیوند با این مسئله، مبتنی خواهد بود. از دیگر سو، متناسب با پیشین? تاریخی شهر و شهرنشینی در ایرانِ پیش از دور? سامانیان مسئل? اصلی تحقیق، چرایی بالندگی شهر و شهرنشینی در دور? سامانیان بوده است که ضمن پاسخ‌یابی برای پرسش اصلی و بررسی عوامل مؤثر در این مسئله، نقش سامانیان در هر موضوع مورد توجه بوده است.