آوردن سود بیشتر، استفاده بیشتر از منابع و به دنبال آن آلوده کردن هرچه بیشتر محیط زیست را در پی داشته است.
دلیل عمده سوم ایدئولوژیای است که در جوامع توسعه یافتهی سرمایهداری خلق شده و هرچه بیشتر به وسیله رسانههای ارتباط جمعی گسترش یافته است؛ ایدئولوژیای که میگوید مردم خواستار سطح بالا و همیشگی زندگی مادی هستند. سطح بالای زندگی مادی یعنی تولید بیشتر اجناس مادی و در نتیجه، یعنی استفاده بیشتر از منابع برای تولید بیشتر محصولات که در نهایت اتمام سریعتر منابع را در پی دارد. هنگامی که این محصولات تولید و مصرف میشوند، علاوه بر بیشتر آلوده کردن آب و هوا و زمین، زباله‌های بیشتری تولید میشوند. در این سبک زندگی، مقدار زیادی از منابعِ جهان برای داشتن و به دست آوردن استاندارد بالای زندگی مادی استفاده میشود. همچنین، مقدار زیادی آلودگی، برای داشتن چنین سبک زندگیای تولید میشود. در حالی که ایدئولوژی مزبور برای جبران خسارتهای یاد شده، ایدهای ندارد.
چهارمین علت عمده مسائل زیستمحیطی این است که مردم کشورهای درحال توسعه، زندگی راحت افراد در کشورهای توسعه یافته را میبینند و میخواهند امکاناتشان را به سطح زندگی آنها برسانند. یک ایدئولوژی جدید جهانی خلق شده است که بر اساس آن مردم که جمعیتشان نیز در حال افزایش است، سطح زندگی مادی بالایی را انتظار دارند. بنابراین به نظر میرسد با این فشار رو به تزاید برای تولید بیشتر کالا و خدمات، برای داشتن زندگی بهتر برای بیش از شِش میلیارد نفر، بشر همچنان با مسائل زیست محیطی، در حال حاضر و در آینده نزدیک روبرو خواهد بود.
در رشتههای علمی، پارادایمها و رویکردهای نظری متعددی برای پاسخ به بحران محیط زیست مطرح شدهاند. یکی از رویکردهای موجود در این خصوص، رویکرد فلسفی به این موضوع است که بحران محیط زیست را بحران اخلاقی و الاهیاتی میداند. در این رویکرد بر نقش دین برای پاسخ به مسائل محیط زیست تأکید شده است. بر اساس این دیدگاه به نظر میرسد راه حلِ بحران محیط زیست راه حلی الاهیاتی و فلسفی میباشد. دیدگاه یاد شده تصریح میکند که رویکردهای برآمده از علوم تجربی، نمی‌توانند پاسخ مناسبی برای مسائل محیط زیست ارائه دهند. زیرا مهمترین دلایل مربوط به تخریب محیط زیست، ریشه در جهانبینی گسترشیافته غربی دارد.
دیدگاهی که نقش جهانبینی و دین برای پاسخ به بحران محیط زیست را مطرح میکند، اشاره به اهمیت تأثیر نگرشهای انسان بر زندگی روزمرهاش دارد. زیرا، دین و آموزههای دینی در شکلدهیِ نگرش انسان مؤثر میباشند. بر این اساس، بحرانهای پیش رویِ انسان امروزین و به طور خاص بحران محیط زیست، ریشه در بحران معنوی دارند. بنابراین میتوان راه حلِ مسائل زیست محیطی را در نگرش انسان و در دین، جست و جو نمود.
دیدگاههای متعددی توسط اندیشمندانی چون سیدحسین نصر، لین وایت2، ‌توین بی3،‌ ریچارد فولتز4، ‌مری توکر5، توماس بری6، براون تیلور7، لوئیس مانکریف8و دیگران در ارتباط با نقش دین در پاسخ به بحران محیط زیست و نیز در رابطه با تأثیرگذاری – مثبت یا منفی- دین بر محیط زیست‌، مطرح شده است. در پژوهش پیش رو، با استفاده از دیدگاههای نصر و وایت، نقش دین در بحران محیط زیست بررسی می‌شود.
نصر (1312 ه ش) در زمرهی متفکرانی قرار دارد که قائل به نقش مهم و مؤثرِ دین در حل بحران محیط زیست میباشد. نصر (2007)، بر این باور است که بحران محیط زیست، بحرانی معنوی است. بنابراین برای پاسخ به بحران محیط زیست باید راهحل معنوی یافت و این راه حل را باید در دین جست‌و‌جو نمود.
وایت (1987-1907م)، متخصص تاریخ قرون وسطا و استاد برجستهی دانشگاههای پرینستن9، استنفورد10 و کالیفرنیای امریکا11، در سال 1967 با انتشار مقالهی “ریشههای تاریخی بحران زیستمحیطی معاصر ما”12، سنت یهودی- مسیحی را مسئول معضلات زیستمحیطی کنونی اعلام نمود”. به نظر وی تأکید فراوان این ادیان بر غلبه خداوند بر طبیعت و همچنین سلطه انسان بر طبیعت، منجر به تحقیر طبیعت شده و در نتیجه تخریب محیط زیست بهخاطر اهداف منفعتطلبانه بشر رخ داده است. از این رو، با مطالعه جهانبینیهای این ادیان در مییابیم که آنها اخلاقیاتی انسانمدار را بنا نهادهاند. بنابراین، طبیعت از دیدگاه این ادیان در درجه دوم اهمیت قرار دارد.
مقاله وایت (1967)، بحث برانگیز بود و واکنشهای مختلفی در پی داشت. به دنبال مقالهی او، نقدهای تندی (داتی، 1981)، علیه ادیان ارائه شد. دیدگاههای دیگر (اتفیلد، 1983؛ مک فاگ، 2008)، با متمایز کردن دین از ادیان، مسیحیت و یا ادیان دیگر را مسئول مسائل زیست محیطی دانستند. در عین حال، بخشی از پژوهشها (ادواردز، 2006؛ اِلسپث13، 1993) مدعیات وایت در ارتباط با مسیحیت و ادیان توحیدی را تهمت تلقی نموده و به دفاع از عقیدهی خویش پرداختند. لازم به ذکر است تلاش برای پاسخ به دیدگاههای وایت، زمینه درک اهمیت مسائل محیط زیست را در میان اندیشمندان دینی گسترش داده است. با این حال، شاید بتوان گفت مقالهی وایت مقدمهای برای توجه و تأمل در ارتباط با تأثیر دین بر حفظ یا تخریب محیط زیست بوده است.
دلیل انتخاب دیدگاههای یاد شده، رویکرد به ظاهر متضاد ولی در باطن مشابه آنها در ارتباط با تأثیر دین بر بحران محیط زیست میباشد. این پژوهش با فرض اشتراک نظر نصر و وایت در دینی بودنِ ریشه‌ی بحران محیط زیست، به تبیین اندیشه آنها میپردازد. همچنین، این پژوهش به بررسی وجوه شباهت و افتراق هر دو دیدگاه در زمینه دین و بحران محیط زیست پرداخته است. شایان ذکر است، بررسیهای انجام شده گویای آن است که تاکنون بررسی تطبیقی دیدگاههای سیدحسین نصر و لین وایت در باب دین و بحران محیط زیست صورت نگرفته است.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
در حال حاضر به دلیل تداوم بحرانهای زیست محیطی، دیدگاه جهانی نسبت به دین تغییر یافته و به عنوان یکی از عوامل مؤثر در کاهش معضلات زیستمحیطی مورد توجه قرار گرفته است. اکنون بسیاری از طرفداران محیط زیست بر این اعتقادند که “سیاست زیستمحیطیِ” کارآمد، نیازمند جامعیت و حمایتهای دینی و اخلاقی است؛ چرا که در تعالیم ادیان اسلام، یهود، مسیح، هندو، زرتشت و سایر ادیان، احترام به طبیعت و همهی عالم وجود، به عنوان یک اصل اخلاقی مورد توجه و عنایت است (کیس، 1379).
در باب اهمیت تأثیر دین بر بحران محیط زیست، ‌علاوه بر کتابها و مقالات منتشره، کنفرانسها و مؤسسات بینالمللی نیز تشکیل شده است که از آن جمله میتوان به مؤسسه WWF14 اشاره نمود که قائل به تأثیر آموزش باورهای دینی در حفاظت از محیطزیست است. با توجه به مطالعاتی که در این زمینه انجام گرفتهاند، به نظر میرسد دین در رفع بحران محیطزیست مؤثر خواهد بود. بر این اساس با درک ضرورت توجه به مسأله محیط زیست و شناخت پاسخِ دین به این مسأله، در پژوهش پیش رو، پاسخ دین به بحران محیط زیست در دیدگاههای نصر و وایت مورد بررسی قرار میگیرد.
اهمیت پرداختن به دیدگاههای نصر و وایت از این رو است که دیدگاه اندیشمندان یاد شده در مورد بحران محیط زیست و نیز ارتباط دین با بحران محیط زیست، مورد توجه سایر اندیشمندان قرار گرفته است. به عنوان نمونه در مباحثِ مربوط به بحران محیط زیست و نیز در پژوهشهایی که رابطه دین و بحران محیط زیست را مطالعه نمودهاند، همواره به اندیشههای وایت اشاره شده است و ارجاعات متعددی به مقالهی تاریخیِ وایت (1967)، داده میشود. از آنجا که دیدگاههای مزبور در تبیین رابطه دین و بحران محیط زیست، دارای اهمیت میباشند و در عین حال، دیدگاههای یاد شده بصورت تطبیقی بررسی نشده‌اند و نقاط اشتراک یا افتراق آنها مشخص نشده است، مطالعه تطبیقی دیدگاههای مورد نظر، ضرورت یافته است.
در ارتباط با دیدگاه وایت سؤالاتی وجود دارد که مباحث مختلفی را در موافقت یا مخالفت با دیدگاه او برانگیخته است. از این رو به نظر میرسد دیدگاه وایت به درستی تبیین نشده است، بر این اساس پرداختن به دیدگاه یاد شده ضرورت مییابد. در عین حال، تبیین مبنای فکری و دیدگاه هر دو اندیشمند میتواند روش مناسبی برای ارائه یک دیدگاه جامع در ادبیات دین و محیط زیست باشد. بررسی تطبیقی دیدگاههای یاد شده درک تازهای از رابطه دین و محیط زیست فراهم میآورد.
1-4- پرسشهای تحقیق
الف) پرسش اصلی
پرسش اصلی در پژهش پیش رو این است که در دیدگاه سیدحسین نصر و لین وایت، نقش دین در بحران محیط زیست چگونه است؟
ب) پرسشهای فرعی
1. براساس دیدگاههای نصر و وایت، جهانبینی دینی در ح