کده ایران آناهیتا، ایزدبانوی آب را دوست داشتنی ترین ایزدبانوی آیین زرتشت خواند ازیراست که پردازنده تاریخ ایران باستان ،بی اختیار می خواهد هرآنچه را که در ذهن دارد، نثار این بانوی بانوان ایران کندو بیشتر از خودآب، دل به آب روی آناهیتا سپرد .
1-2- هدف های تحقیق
این پژوهش سعی دارد به شرح ماهیت آب و پرستشگاهای ساخته شده برای این الهه مقدس بپردازد وتاثیرات آن را در زندگی گذشتگان بیان کندو با هدف شناخت آثارتاریخی دردوران اشکانیان صورت گرفته به ویژه با معبدآناهیتا درکنگاور، بیشاپور(کازرون)، وتخت سلیمان آشنا می شویم و به شناخت معابد، نوع معماری، و جایگاه این معبددر دورهای هخامنشی، اشکانیان و ساسانیان را بازگو می کنیم به شرح اشیاء کشف شده از این معبد(معبد آناهیتا کنگاور) وکاربرد این معبد می پردازیم.
1-3- اهمیت موضوع تحقیق و انگیزش انتخاب آن
نگرش ایران از دیر باز به آب مانند موجودی مقدس بوده است . آب در دین زرتشت به قدری اهمیت دارد که به بخاطرهمین یکی از یشت های کتاب مقدس اوستا (آبان یشت) ، به ایزد آب ” اردویسورآناهیته” پیشکش شده است :
– می ستایم همه آب ها را که آفریده اهورامزداست .
– و بستاییم همه آ ب های پاک را که داده اهورامزداست .
آناهیتا علاوه براساطیرمذهبی در دوران باستان ،آب در واقعه عاشورا و قبل از آن به عنوان مهریه دختر پیامبرخاتم (ص) ، در ذهن مردم ایران ماندگار وجاویدان شده است . آب از کهن الگوهای اسطوره ای در بسیاری ازجوامع است. این نماد درحماسه گیل گمش، طوفان نوح عهدعتیق، ماجرای کیخسرو افراسیاب در شاهنامه و بسیاری دیگر از مصادیق ادبیاتی آمده و ضمن تقدس ذاتی با دیگر مفاهیم مقدس مترادف شده است. از نظرتاریخی باید هرودت احتمالاً قدیمی ترین سند را ارائه داده باشد ، ایرانیان آب را پاک نگه می داشتند طوری که بعدها آب مورد ستایش قرار می گیرد البته در جاهایی آب با حضور آتش همراه می باشد، علت ساخت پرستگاه برای آب این بود که آن را در جای مقدسی ستایش کنند و آب را نماد پاکی ، دور از آلودگی، نماد باروری وعشق و دوستی می دانند اماتوجه به آناهیتا(الهه آب ها) از دوره اردشیر دوم هخامنشی درایران مرسوم شده.و در دوره های تاریخی بعد یعنی اشکانیان و ساسانیان همواره ادامه داشته است .
باور به اینکه این ایزد را باید یکی از کهن ترین و پراهمیت ترین باورهای ایران باستان به شمارآورد ، هیچ ایزدی در اوستا وآیین زرتشت تا اندازه آناهیتا با گرمی و دلبستگی یاد نمی شود از این رو غیرایرانی بودن این الهه که گاهی چنین پنداشته شده غیر ممکن است ،تاریخ هم گواه این است که ایرانیان هرگز به پدیده ای غیرخودی مهر چندانی نداشته اند.
با این حال جداکردن آناهیتا از بدنه زرتشت ناشدنی است اما خود اوهمواره به صورت ایزدی انتزاعی متجلی می شودوهرگزبه مثابه عنصری ازپیکرآیین مزدیسنادرنمی آیدهمین ویژگی آناهیتااست که نشان از کهن بودن آن داردو نشان می دهد که ناهید کهن تر از زرتشت است وایزدیست که هم میزبان زرتشت است هم میهمان او ..
1-4- سوالات
ردپای حضور آب در تاریخ ایران از چه زمانی احساس می شود ؟
آب در بین ایرانیان از چه جایگاه و حرمتی برخوردار بوده است ؟
آب را چرا نماد پاکی و طهارت در ایران باستان و دوره های بعد می دانسته اند ؟
در کدام نقش برجسته های تاریخی آناهیتا به عنوان الهه حضور داشته است ؟
معابد آناهیتا مربوط به چه دورانی می باشد و اوج شکوفایی انها مربوط به چه دوره می باشد ؟
آناهیتا که در ایران باستان از آن به طور خاص یاد شده است به چه معنی می باشد ؟
معبد آناهیتا در ایران در کجاها قرار دارد ؟
ساختار معبد آناهیتا در کنگاور چگونه است ؟
کاربری بنای معبد آناهیتا چه بوده است ؟
معابد در بین باورها و فرهنگ های و اعتقادات مردم چه جایگاهی داشته اند ؟
طی کاوش های به عمل آمده در معبد آناهیتا ( کنگاور ) چه اشیاء تاریخی کشف شده است ؟
1-5- واژهای کلیدی
اشکانیان ، معبد ، آناهیتا ، ناهید ، آناهیت .
1-6- محدودیت ها و مشکلات تحقیق
در یک سری از منابع مطالب به صورتی تکراری و با یک نکات مخفی بیان شده بود که تا حدودی باعث خلال درجمع آوری مطالب می شد، و همچنین حدس وگمان های که زده شده بود دربعضی از موارد باعث دور شدن از موضوع اصلی می شد .
1-7- روش تحقیق
روش پژوهش درانجام این تحقیق میدانی وتوصیفی بوده است وشیوه گردآوری مطالب و اطلاعات کتابخانه‌ای و حضور در محل در معبد بوده است .
1-8- سابقه موضوع تحقیق
آب نماد پاکی وطهارت و جدایی وپاک کننده از آلودگی دانست و همچنین نماد عشق، زندگی، جاودانگی ،حیات ، باروری ، دوستی ، که در ادیان مختلف به ویژه ایران باستان و زرتشت جایگاه ویژه ومهمی را به خوداختصاص داده است وآن را بیشتر مربوط به دین زرتشت دانسته وازآن جداناپذیر می باشد، ارزش آب را می توان به صورت کامل دردین زرتشت بیان کرد که برا پرستش آن دست به ساخت جایگاه های مقدسی برای آن می زدند که به آن معبد می گویند ، یکی از این معابد در کنگاور قرار دارد،کنگاور اولین بخش شرقی کرمانشاه است و در بزرگ راه کربلا نشسته است “ایزیدورخاراکسی” اولین کسی است که در نیمه نخست سده ی اول میلادی از آن به نام ( کن کبار ) نام برده است . مورخین و جغرافیا نویسان غرب و ایرانی از سده سوم هجری قمری به بعد از این ناحیه به نام های کنکور ، کنگوار ، کنگوروقصراللصوص (قلعه دزدان ) نام برده اند . شهرت کنگاور از آغاز تا امروز شاید بیشتر به خاطربناه یا کاخی است که ازپیش ازاسلام برفراز صفه‌ای وسیع در دل آن برپاگردیده بوده است این بنا امروزه به نام معبد آناهیتا یا ناهید شهرت دارد که در جای خود از آن صحبت خواهیم کرد .
شهرت عمده کنگاور درروزگار اسلامی وهم اکنون به خاطربقایای بنایی است که پیش ازاسلام برفراز صفه ای درمرکز قصبه کنگاورازسنگ ساخته شده است .
امروزه ایرانیان و حتی جهانگران ، کنگاور را به عنوان معبدآناهیتا می شناسند. چیزی جز این نیست مگرعظمتی که به لحاظ باستان شناسی براین اثر شگرف مرتبط است. ابتدا در این راستا سخن خود را از رومان گیرشمن که سالها در ایران به کاوش و بررسی پرداخته آغاز می نمائیم وی در کتاب ایران از آغاز تا اسلام می نویسد: … در معبدکنگاور پرستشگاهی با طرح غربی ساخته شده و تصور می رود در حدود دویست قبل از میلاد بنا شده است . در ساختمان اصلی استعمال قطعات سنگی مسطح تخت جمشیدتقلیدشده اما ستون های آنهادارای سرستون دری است که برفرازآنها تخته های کرنتی قرار گرفته است. در ضمن این بنارا با بقایای معبرکرهه (خورهه) و لائودیسه در نهاوند متعلق به دوره سلوکی ها طبقه بندی کرده وطرح آن را غربی می داند. بنایی که ماامروزه معبدآناهیتا می شناسیم مورخان و جغرافی نویسان اسلامی آن را تحت عنوان شکارگاه پرویزوکاخ خسروپرویز و قصرالصوص معرفی کرده اند. پرفسور ارنست هرتسفلد باستان شناس آلمانی بنای کنگاور را معبدی از دوران اشکانیان دانسته و آن را یکی از بزرگترین معابددنیای باستان می داند ولی نام آناهیتا در کتیبه‌های هخامنشی از زمان اردشیر دوم به کار برده شده است و پیش از آن یعنی در زمان کوروش و داریوش وخشایارشاه نامی از آناهیتا نیست . ظاهراً پرستش آناهیتا در دوران اردشیر دوم رونق گرفت و او مجسمه‌هایی را در معابد به یاد این ایزد بانو برپا کرد . در کتیبه‌ای که از او در شوش باقی مانده او بیان می‌کند که بازسازی ایوان و کاخ شوش را به درخواست اهورامزدا ، آناهیتا و میترا به انجام رسانده است .از نقش برجسته‌های مهم آناهیتا در ایران می‌شود به تصویر او در نقش رستم و همچنین تاق بستان در کرمانشاه اشاره کرد. نیایشگاه آناهیتا در کنگاور را با توجه به تطابق با بناهای مشابه از نظر معماری”متعلق به دوران پارتی ( 253 – 224 پیش از میلاد ) می دانند و معتقدند که در دوران ساسانی مرمت شده است.

فصل دوم
موقعیت جغرافیایی معبد آناهیتا ،تعاریف معبد ،
آناهیتا و جایگاه آب در ایران باستان

2-1- مقدمه
بخش بزرگی از غرب کشور را ارتفاعات بلند و به هم پیوسته و سرسبز زاگرس تشکیل داده که جلگه حاصلخیز کنگاور دراین منطقه واقع شده است ،کنگاورشهریست درمیان راه امروزی کرمانشاه همدان و برسر راه تاریخی هگمتانه قراردارد که ازآن به نام های کنگور- کنگورا- قصرالصوص و کنکوبار یاد شده است. در مرکز این شهر بنای تاریخی و قدیمی معبد آناهیتا قرار دارد که خیلی ها کنگاور را با وجوداین بنا می شناسند. نام کامل