ضوع عقد اجاره و شرایط آن را بررسی نماییم.
مبحث اول – ماهیت و ویژگی های عقد اجاره
تعیین ماهیت و ویژگی های هر عقدی برای استنتاج و استنباط آثار آن عقد و پیش بینی طرق عادلانه برای جبران تحمیلات ناروا در اثر فقدان آن آثاردارای اهمیت ویژه ای می باشد. از این لحاظ در این مبحث تحت دو گفتارمفهوم و تعریف اجاره و همچنین ویژگی های خاص آن عقد را مورد بررسی قرار می دهیم :
گفتاراول – مفهوم و تعریف اجاره
واژه ” اجاره ” مشتق از ” اجر ” و جمع ” أجر ” ” اجور ” است.1 ( اتوهن اجورهن) 2 اجاره در لغت اسم و به معنای مزد عمل یا کرایه اجیر ( اجرت) می باشد3. اما در اصطلاح در مفهوم ” ایجار” به معنی کرایه دادن به کار برده می شود و همچنین در معانی زنهار دادن ، امان دادن ، رهانیدن مژده دادن ، پاداش دادن و از این قبیل آمده است4 .
از این جهت عقد اجاره ، از لحاظ نامگذاری ، با سایر عقود متفاوت است. زیرا هر عقدی به مصدر فعل و یا به اسم مصدر تعبیر می شود و اختلاف چندانی بین مضمون آن عقد با معنی لغوی عنوان آن وجود ندارد. اما اجاره در لغت به معنی کرایه و در اصطلاح به معنی کرایه دادن می باشد5 .
در تعریف اجاره گفته شده : اجاره ، عبارت است از تملیک منفعت به عوض معلوم6 ، از این تعریف به خوبی روشن می شود که اجاره نیز ماند بیع عقدی معوض و تملیکی می باشد. با این تفاوت که موضوع عقد بیع ، عین مال است اما در اجاره منافع عین به مستاجر تملیک می شود. بعبارت دیگر ، اجاره در حقیقت تسلیط در عین برای انتفاع از آن در مقابل عوض می باشد.
منفعت و عوض در اجاره ، بعنوان موضوع اصلی این عقد ، باید معلوم و معین باشند. پس اجاره عقدی برای تملیک منفعت معلوم در مقابل عوض معلوم است. همچنین اجاره عقدی موقت بوده و منافع به طور دائم تملیک نمی شوند و توجه به این وصف نیز در تعریف عقد اجاره ضروری است ، زیرا وصف دائمی بودن یکی از اوصاف بارز حق مالکت می باشد و اگر در تعریف اجاره به موقت بودن آن اشاره نشود ، این تصور به ذهن می رسد که منافع برای همیشه به مستاجر تملیک می گردند7.
قانون مدنی ما در ماده 466 در تعریف اجاره می گوید : اجاره عقدی است که به موجب آن مستاجر مالک منافع عین مستاجره می شود. .
این تعریف فاقد اوصاف معوض و موقت بودن عقد اجاره که در شناسایی مفهوم آن موثر هستند. بوده و از این جهت قابل ایراد به نظر می رسد. البته با مراجعه به تعاریفی که در قانون از سایر عقود بعمل آمده است و مشخص می گردد که استفاده از چنین شیوه ای در تعریف اختصاص به عقد اجاره ندارد ، بلکه به طور کلی در تعریف از معاملات قانون گذار فکر بارز ترین اوصاف و نتایج هر عقد بوده تا مراجعه کننده بتواند بدین وسیله از اوصاف و نتایج به مفهوم حقیقی آن عقد پی ببرد و ارائه تعریفی جامع و مانع مورد نظر نبوده است. علاوه براین در مورد عقد اجاره در مواد 468 و 490 و 514 ق.م سایر اوصاف عقد مزبور ، یعنی معوض بودن و موقت بودن نیز مورد توجه قرار گرفته و نقص موجود در ماده466 جبران شده است. با این وجود عده ای از حقوقدانان برای رفع این نقص سعی در ارائه تعریفی که در برگیرنده تمام اوصاف عقد اجاره باشد. نموده و آنرا به صورت های زیر تعریف نموده اند.
اجاره : عقدی است که بموجب آن احد طرفین ، منافع عین مستاجره را در مقابل عوض معلوم و برای مدت معینی به طرف دیگر تملیک می کند 8.