فظ یا تخریب محیط زیست چه نقشی داشته است؟
2. آیا دیدگاههای نصر و وایت دارای یک منشا فکری میباشند؟
3. دیدگاههای نصر و وایت چه اشتراک یا افتراقهایی دارند؟
4. آیا در دیدگاه وایت، بحران محیط زیست معلول جهان بینیدینی است؟
5. آیا بحران زیست محیطی- آنطور که وایت آن را ریشه تاریخی بحران زیست محیطی میداند- تابعی مثبت ازجهانبینی دینی است؟
6. دیدگاههای رقیب در پاسخ به دیدگاههای نصر و وایت، رابطه دین و محیط زیست را چگونه ارزیابی نمودهاند؟
1-5- فرضیه تحقیق
سیدحسین نصر و لین وایت، در زمینه بحران محیط زیست دیدگاههای مهمی ارائه نمودهاند و آنچه دیدگاههای آن دو را برجسته ساخته، توجه به نقش دین در بحران محیط زیست است. فرضیه پژوهش بر این است که دین در رفع بحران محیط زیست نقش مثبت دارد.
1-6- روش پژوهش
1-6-1- تعریف نظری
این پژوهش مبتنی بر روش کیفی- توصیفی، درصدد است تا با توجه به مهمترین مفاهیم بهکار رفته در نظریات وایت و نصر، گزارههایی را برای تطبیق و نتیجهگیری استنتاج نماید. در این روش تلاش میشود بدون درگیر شدن با تحلیلهای کمّی، محتوای مقالات با رنگ و بویی هرمنوتیک تحلیل شود.
1-6-2- روش تحقیق و جمعآوری دادهها
دادهها به روش کتابخانهای جمعآوری شدهاند. مراحل جمعآوری دادهها به شرح زیر میباشند:
1. مطالعه مقدماتی: براساس طرح از پیش تعیین شده، منابع مختلف مطالعه شدند.
2. فیشبرداری: یادداشتبرداری از منابع دست اول و معتبر صورت گرفته است. در عین حال، تحقیقاتِ مشابه و مرتبط با سؤالات تحقیق، نیز بررسی شدند
3. تنظیم و دستهبندی: فیشها براساس بخشها و فصلها مرتب شدند.
4. تحلیل: در نهایت دادههای به دست آمده بر این مبانی استوار گشته است: 1) بررسی و توصیف دیدگاههای نصر و وایت با تأکید بر مقالهی وایت و آثار زیستمحیطیِ نصر- کتابهای دین و نظم طبیعت و انسان و طبیعت- که البته برای فهم بهتر دیدگاهِ او به سایر کتابها و مقالات و گزارشهای وی نیز مراجعه شده است؛ 2) گزارشی مختصر از دیدگاههای مخالف و موافق آن دو (بازتابی که دیدگاههای مذکور داشته است)؛ 3) تکیه بر مفاهیمِ کلیدیِ نصر و وایت در ارتباط با عاملیت دین در حفظ یا تخریب محیط زیست و تحلیلِ دیدگاههای آن دو؛ 4) یافتن موارد مشابه و مخالفِ دو دیدگاه و به عبارتی تطبیق دیدگاهها؛ 5) جمعبندی و نتیجهگیری از دادههای پژوهش انجام گرفته است.
1-6-3- روش تجزیه و تحلیل دادهها
پژوهش پیش رو، ابتدا با بکارگیریِ “روش توصیفی”15 که هدف از انجام این نوع پژوهش، توصیف خصوصیات یک موقعیت یا موضوع است، با توجه به نظرات سیدحسین نصر و لین وایت، 1) به جمعآوریِ اطلاعات از موضوع دین و بحران محیط زیست؛ 2) شناسایی و بررسی مسأله یاد شده و 3) مقایسه و ارزشیابی مسأله از دیدگاه نصر و وایت پرداخته است. همچنین، مفاهیمِ کلیدیِ بکارگرفته شده در آثار آنها از قبیل مدعیات، براهین و مستنداتشان، استخراج شده و سپس بنابر دادههای حاصل از آن، نتیجهگیری صورت گرفته است.

1-7- اهداف تحقیق
هدف از انجام این پژوهش بررسی و توضیح دیدگاههای لین وایت و سیدحسین نصر در باب نقش دین در بحران محیط زیست و تطبیق و مقایسه این دو دیدگاه است.
این پژوهش، در پی دست یافتن به دو هدف – بنیادی و کاربردی- میباشد. هدف نخست ارائه یک پژوهش نظری درباره رابطه دین و محیط زیست بوده است که برای نخستین بار بصورت تطبیقی به دو دیدگاه ظاهراً متضاد در این زمینه میپردازد. ارائه این پژوهش در میان منابع کتابخانهای و نیز احتمالاً چاپ آن، میتواند در دسترس نبودن یک متن نظری – در ایران – در رابطه با موضوع تحقیق را، تا اندازهای برطرف نماید.
هدف دوم، توجه به نقش مؤثر دین در برنامه سیاستگذاران و دست اندرکاران برای پیشگیری و یا حل بحران زیست محیطی در ایران میباشد. ایران کشوری با حکومتی دینی است و در ساختار حکومتی ایران خوشبختانه سازمان حفاظت از محیط زیست جای گرفته است. این پژوهش به همه کسانی که برای پاسخ به مسائل زیست محیطی تلاش میکنند، نشان میدهد که آموزههای دینی در ایجاد انگیزه و روحیه حفظ محیط زیست میتواند نقش مثبتی داشته باشد. برای حفظ محیط زیست در ایران نیز میتوان از طریق اعتقادات دینی مردم زمینهسازی نمود.

فصل دوم
مبانی نظری و چارچوب مفهومی تحقیق
2-1- مقدمه
هر کار تحقیقی بایستی در راستای تحقیقات قبلی و ادامه دهنده و تکمیل کنندهی آنها باشد. زیرا، هر تحقیقی در یک پیوستار جای میگیرد به این معنی که از کارهای تحقیقی قبلی اثر میپذیرد و بر کارهای تحقیقیِ بعدی اثر میگذارد. بنابراین آشنایی با کارهای تحقیقاتیِ قبلی که دربارهی موضوع مشابه صورت گرفته و دانستن وجوه مشابهت و مفارقت تحقیق حاضر با آنها ضروری به نظر میرسد.
در فصل دوم، تحقیقات و مطالعات نظریِ مرتبط با سؤال تحقیق، که توسط اندیشمندان جهان انجام گرفته است، معرفی میشوند. توجه به مبانی نظری و مفاهیمی که در این راستا به کار رفته است، برای درک بهتر دیدگاههای مورد بررسی در پژوهش پیش رو، لازم و مفید به نظر میرسد. در ارتباط با مفاهیم محیط زیست، دین، معنویت، بحران محیط زیست و مفاهیم مرتبط با آنها، پژوهشهای متعددی انجام گرفته است. در این فصل پژوهشهایی که در دسترس بودهاند و نیز ارتباط بیشتری با سؤالات تحقیق دارند، معرفی میشوند.
2-2- پیشینه تحقیق
2-2-1- پیشینه داخلی
در رابطه با موضوع پژوهش پیش رو، یعنی “بررسی تطبیقیِ” دیدگاههای نصر و وایت پیرامون رابطه دین و بحران محیط زیست، تاکنون تحقیق مشابهی – اعم از پایان نامه، کتاب و مقاله – صورت نگرفته است. لیکن پژوهشهای داخلی که به بررسی رابطهی دین و محیط زیست پرداختهاند، تا حدودی به دیدگاههای نصر و وایت ارجاع دادهاند و دیدگاههای آنها را متناسب با موضوعِ پژوهششان، معرفی یا نقد و بررسی نمودهاند. در اینجا مهمترینِ آنها معرفی میشوند.
امینزاده16، در پژوهش خویش با اشاره به دلایل مختلف بحران محیط زیست، مهمترین دلیل این بحران را توجه ننمودن به ابعاد معنوی رابطه انسان و محیط زیست معرفی نموده است. هدف از پژوهشِ یاد شده، بررسی علل بیتوجهی تمدن معاصر به جنبههای معنوی محیط زیست میباشد. علاوه بر آن نقش دین در سیاستهای محیطی و لزوم شناخت هرچه بیشتر آن در کنترل و حل بحرانهای زیست محیطی را از طریق تبیین رابطه انسان – محیط مورد توجه قرار داده است. تفاوت ماهوی انسانمحوریِ ادیان الهی با انسانمحوریِ منبعث از فلسفه مدرن، با تمرکز بر جهانبینی اسلام مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش یاد شده با بررسی تأثیر جهانبینیِ انسانمدار معاصر بر روند تخریب طبیعت نشان میدهد که علمگرایی محض و سلطهگرایی بر طبیعت بدون توجه به پیامدهای آن، بحران فعلی را بهوجود آورده است. یافته‌های پژوهش مزبور نشان میدهد ارائه راهحل بدون توجه به اخلاق و معنویت، برای تغییر و ترمیم رابطه انسان و طبیعت، امکانپذیر نمیباشد. بر این اساس میتوان با مبنا قرار دادن ارزشهای دینیِ مشترک بهعنوان زیربنای سیاستهای محیطی و ارزیابی جامعی از رابطه انسان- محیط، به اصول مشخصی در ارتباط با نحوهی برخورد با طبیعت دست یافت.
محقق داماد17، در پژوهشی با عنوان “الاهیات محیط زیست” راز ناموفق بودن تلاشهای گسترده در خصوص حفظ محیط زیست را در رها کردن علت و دنبال کردن معلول میداند. وی ریشهی اصلی بحران محیط زیستِ معاصر را در نگاه و تفسیر انسان از محیط زیست طبیعی میداند. نگرش انسان مدرن بر پایهی علمباوریِ افراطی، عامل عمده تباهی محیط زیست است. پژوهش یاد شده، این باور که تعالیم ادیان توحیدی در ایجاد بحران زیستمحیطی مؤثر بودهاند را اتهامی بیش نمیداند، از این رو سعی دارد نشان دهد که راه برون رفت از بحران مزبور درتعالیم آسمانی است. بر این اساس، نقش تعالیم دینی و بطور گستردهتر نقش تعالیم ادیان توحیدی را در حفظ محیط زیست تبیین میکند. یافتههای پژوهش یاد شده نشان میدهد علوم جدید با فاصله گرفتن از نگاه معنوی (فرامادی)، رابطهی انسان با طبیعت را به بحران کشاندهاند. علاوه بر این، متکلمان، فلاسفه و عالمان دینی، به دلیل ارائه ندادن ایدههایی در زمینه الاهیات زیستمحیطی، عرصه را برای دنیوی شدنِ کامل طبیعت خالی گذاشتند. بنابراین ارائه دیدگاههای غیرمادی و تقویت نگرشهای روحانی و معنوی به طبیعت است که میتواند ویرانیهای حاصله از نگرش مادی را برطرف نماید. افزون بر این، نه تنها ارزشهای دینی بلکه مطالعه و اصلاح باورهای فرهنگیِ مردم هر منطقه میتواند بهعنوان